ЗПР нима ва қандай вариантлар бор?
Боланинг ривожланиши босқичма-босқич содир бўлади: ҳар бир маҳорат маълум бир ёш оралиғида пайдо бўлади. Турли болалар учун вақт жадваллари бироз фарқ қилади, шунинг учун бир соҳада энгил кечикиш кечикишни англатмайди. Шифокор, боланинг бир ёки бир нечта соҳаларда ёш чегарасидан сезиларли даражада ташқарида бўлса, ақлий заифлик ҳақида гапиради. Изоляция қилинган кечикиш, масалан, фақат нутқ, умумий кечикишдан фарқ қилади, бунда ҳаракат, нутқ ва когнитив қобилиятлар орқада қолади. Одамлар ўсиб улғайганида ва сабаб аниқроқ бўлганда, хулоса одатда қайта кўриб чиқилади ва аниқроқ ташхис билан алмаштирилади.
- Кечиктирилган восита ривожланиши - бош, ўтириш, эмаклаш, юриш
- Нутқ ривожланишининг кечикиши
- Когнитив ривожланишнинг кечикиши
- Кечиктирилган ижтимоий-эмоционал ривожланиш
- Умумий ривожланиш кечикиши - бир нечта соҳаларда кечикишлар
Сабаблари ва хавф омиллари
Ақлий заифликнинг сабаблари жуда кўп ва баъзи болаларда аниқ сабабни аниқлаш мумкин эмас. Кўпинча кечикиш гипоксия, мия қон кетиши ва интраутерин инфекциялардан азият чекадиган асаб тизимининг эрта туғилиши ва этуклиги билан боғлиқ. Генетик сабабларга хромосома синдромлари ва ирсий метаболик касалликлар киради. Эшитиш қобилиятининг йўқолиши нутқнинг ривожланишига тўсқинлик қилади ва кўришнинг бузилиши восита қобилиятлари ва идрокига тўсқинлик қилади. Ўз вақтида даволанмаган конженитал ҳипотироидизм кечикишларга олиб келади, шунинг учун у янги туғилган чақалоқларни скрининг пайтида аниқланади. Ижтимоий шароитлар ҳам муҳим: алоқа этишмаслиги, ёрқин таассуротлар ва катталар билан ўйинлар.
- Эрта туғилиш ва кам вазн
- Гипоксия ва туғилиш травмасı
- Интраутерин инфекциялар
- Генетик ва хромосома синдромлари
- Эшитиш ва кўриш қобилиятининг бузилиши
- Конженитал ҳипотироидизм
- Эпилепсия ва мия ярим палси
- Алоқа ва ривожланиш муҳитининг этишмаслиги
Эътибор бериш керак бўлган белгилар
Ота-оналар учун ривожланишнинг асосий босқичларини билиш ва янги кўникмалар пайдо бўлганда қайд этиш фойдалидир. Агар чақалоқ летаргик бўлса ёки аксинча, жуда таранг бўлса, ўйинчоқни кўзлари билан яхши кузатиб турмаса, мулоқотга жавобан табассум қилмаса, айланмаса ёки нарсаларга қўл узатмаса, бу ташвишлидир. Ҳаётнинг иккинчи йилида ташвишли белгилар сўзларнинг йўқлиги, ишора имо-ишоралари, ўйинларга қизиқиш ва оддий сўровларни бажара олмаслик деб ҳисобланади. Илгари ўзлаштирилган кўникмаларни йўқотиш алоҳида эътибор талаб қилади: бу кечиктирмасдан шифокор билан маслаҳатлашиш учун сабабдир.
- 2-3 ой ичида табассум қилмайди
- 3-4 ойгача бошини кўтара олмайди
- 9-10 ойгача мустақил равишда ўтирмайди
- 12 ойгача гап-сўз ёки ишора йўқ
- 18 ойгача юрмайди
- 2 ёшга қадар оддий икки сўзли иборалар йўқ
- Ҳар қандай ёшда илгари ўзлаштирилган кўникмаларни йўқотиш
Диагностика
Болалар неврологи ҳомиладорлик ва туғиш жараёнини, кўникмаларнинг пайдо бўлиш вақтини сўрайди, болани текширади, мушакларнинг оҳангини, рефлексларини ва ёш шкаласи бўйича ривожланишни баҳолайди. Эшитиш ва кўришни текшириш керак, чунки уларнинг бузилишлари кўпинча ривожланиш кечикишлари орқасида яширинган. Кейинги текширув индивидуал равишда танланади: қалқонсимон гормонлар таҳлили, очиқ фонтанелли чақалоқларда нейросонография, агар тутилишга шубҳа бўлса, ЭЕГ, миянинг МРИ, генетик тадқиқотлар. Баҳолашда логопед, дефектолог, психолог, зарур ҳолларда болалар психиатрлари иштирок этадилар.
- Педиатрик неврологнинг текшируви ва ривожланиш шкаласи ёрдамида баҳолаш
- Эшитиш ва кўриш қобилиятини текшириш
- ЦҲ ва бошқа тестлар кўрсатилгандек
- Нейросонография
- Электроансефалография
- Миянинг МРИ
- Генетик тест, шу жумладан карётип
Болага даволаниш ва ёрдам
Таблеткалар эмас, балки эрта кенг қамровли аралашув парваришнинг асосидир. Мутахассислар чақалоқ билан ишлайди: физиотерапия ўқитувчиси ва массаж терапевти ҳаракатларни ривожлантиради, нутқ терапевти нутқ ва тушунишни ривожлантиради, дефектолог ва психолог когнитив ва ижтимоий кўникмаларни ривожлантиради. Асосий рол ота-оналарга тегишли: кундалик ўйинлар, уйда ўқиш, суҳбатлашиш ва такрорий машқлар камдан-кам учрайдиган курсларга қараганда кўпроқ таъсир кўрсатади. Агар сабаб аниқланса, у даволанади, масалан, ҳипотироидизм ёки эпилепсияни даволаш учун алмаштириш терапияси. &қуот;Мия қон айланишини яхшилаш&қуот; учун дорилар ақлий заифликни даволашда тасдиқланган самарадорликка эга эмас ва жисмоний машқлар ўрнини боса олмайди.
- Кечикиш аниқлангандан сўнг дарҳол эрта ёрдам
- Терапевтик машқлар ва массаж
- Нутқ терапевти ва дефектолог билан машғулотлар
- Уйда кундалик таълим ўйинлари
- Болалар неврологи томонидан мунтазам мониторинг
- Агар аниқланган бўлса, эшитиш ва кўриш бузилишини тузатиш
- Агар ирсий сабабга шубҳа қилинган бўлса, генетик мутахассис билан маслаҳатлашинг