Васкулйитнинг қандай турлари мавжуд?
Васкулит асосан таъсирланган томирларнинг калибрига кўра таснифланади. Катта томирлар Такаясу артерити ва гигант ҳужайрали артеритдан таъсирланади - иккинчиси 50 ёшдан ошган одамлар учун хосдир ва кўриш қобилиятини йўқотиш учун хавфлидир. Ўрта артериялар полиартерит нодоса ва болаларда Кавасаки касаллигидан таъсирланади. Кичик томирлар АНСА билан боғлиқ васкулитларда ва иммун комплекс шаклларида, шу жумладан геморрагик васкулитда иштирок этади. Иккиламчи васкулит ҳам бор - инфекциялар, ўсмалар, ревматик касалликлар ёки дори-дармонларни қабул қилиш туфайли.
- Йирик томирлар: гигант ҳужайрали артерит, Такаясу артерити
- Ўртача: полиартерит нодоса, Кавасаки касаллиги
- Кичик: АНСА билан боғлиқ васкулит
- Иммунитет комплекси: Геноч-Счöнлеин пурпураси, криоглобулинемик
- Инфекцияларда ва бошқа касалликларда иккиламчи васкулит
Сабаблари ва механизми
Кўпчилик васкулйитнинг аниқ сабаби номаълум. Мойиллашган одамда олдинги инфекция, маълум дори-дармонларни қабул қилиш ёки бошқа ташқи омил иммунитетнинг муваффақияцизлигини келтириб чиқаради, деб ишонилади. Иммунитет ҳужайралари ва антикорлар эндотелийга, томирнинг ички қопламасига зарар этказа бошлайди. Яллиғланиш ривожланади, девор қалинлашади, лüмен тораяди, қон қуйқалари ҳосил бўлади ёки аксинча, аневризма шаклланиши билан девор ингичка бўлади. Баъзи шакллар вирусли гепатит билан чамбарчас боғлиқ; чекиш маълум вариантлар хавфини оширади.
- Генетик мойиллик
- Ўтган бактериал ва вирусли инфекциялар
- Сурункали вирусли гепатит
- Дори воситаларига реакция
- Чекиш
- Биргаликда отоиммüн касалликлар
Семптомлар
Бошланиш кўпинча ўзига хос эмас ва узайган инфекцияга ўхшайди: иситма, заифлик, тунда терлаш, вазн йўқотиш, мушак ва бўғимларда оғриқ. Кейин маълум органларга зарар этказиш белгилари пайдо бўлади. Терида пурпура, тугунлар ва яралар пайдо бўлади; агар буйраклар иштирок эца - сийдикда қон ва оқсил, шиш, босимнинг ошиши. Ўпканинг шикастланиши йўтал ва гемоптизга олиб келади, нервларнинг шикастланиши эса қўл ёки оёқда уйқусизлик ва кучсизликка олиб келади. Гигант ҳужайрали артерит ибодатхоналарда бош оғриғи ва лойқа кўриш билан тавсифланади.
- Узоқ муддатли иситма ва вазн йўқотиш
- Пурпурик тошмалар, тугунлар, тери яралари
- Қўшимчалар ва мушакларнинг оғриғи
- Сийдикдаги қон ва оқсил, шиш
- Йўтал, нафас қисилиши, ҳемоптизи
- Оёқ-қўлларида уйқусизлик ва заифлик
- Бош оғриғи, чайнаш пайтида жағнинг оғриғи, лойқа кўриш
Диагностика
Васкулйит учун махсус тест йўқ; ташхис маълумотларнинг комбинацияси асосида амалга оширилади. Дастлабки текширув ЭСР, С-реактив оқсил, сийдик таҳлили, буйрак ва жигар фаолиятини баҳолаш билан тўлиқ қон рўйхатини ўз ичига олади. АНСА ни аниқлаш инфекциялар ва бошқа отоиммüн касалликларни истисно қилиш каби муҳим аҳамиятга эга. Тасдиқлаш усули таъсирланган органнинг биопсияси бўлиб қолади. Катта томирларни баҳолаш учун ултратовуш, КТ ва МР ангиографияси қўлланилади, ўпка шикастланганда эса компютер томографияси қўлланилади.
- Тўлиқ қон рўйхати ва ЭСР
- С-реактив оқсил
- Сийдик таҳлили, креатинин
- АНСА, ядрога қарши антикорлар
- Вирусли гепатит белгилари
- Тери, буйрак ёки бошқа органнинг биопсияси
- Кўкрак қафасининг КТ, қон томир ангиографияси
Даволаш ва кузатиш
Терапия икки босқичга бўлинади: ремиссия индуксияси ва уни сақлаш. Ўткир даврда глюкокортикоидлар одатда иммуносупрессив дорилар билан биргаликда буюрилади; оғир шаклларда генетик муҳандислик терапияси ва плазма алмашинуви қўлланилади. Кейин дозалар аста-секин камаяди ва йиллар давомида давом этиши мумкин бўлган парваришлаш даволаш бошланади. Барча дори-дармонлар ревматолог томонидан белгиланади ва назорат қилинади: улар самарали, аммо мунтазам текширувлар ва инфекцияни олдини олишни талаб қилади. Даволашни ўз-ўзидан бекор қилиш оғир алевленмелерин кенг тарқалган сабабидир.
- Кучланиш даврида глюкокортикоидлар
- Иммуносупрессив дорилар
- Оғир шакллар учун генетик муҳандислик биологик терапияси
- Кўрсаткичларга кўра плазма алмашинуви
- Қон ва сийдик синовларини мунтазам равишда кузатиб бориш
- Шифокорнинг режасига мувофиқ эмлаш ва инфекцияни олдини олиш
- Чекишни тўхтатинг, қон босими ва холестерин даражасини назорат қилинг