Қайси ёшда қандай қўрқув нормал ҳисобланади?
Ёшга боғлиқ қўрқувлар психиканинг этуклиги билан табиий равишда пайдо бўлади. Бир йилгача бу баланд товушлар, қўллаб-қувватлашни йўқотиш ва нотаниш юзлар. 1-3 ёшда онадан ажралиш қўрқуви биринчи ўринга чиқади. 3 ёшдан 6 ёшгача бўлган даврда хаёлот гуллайди ва у билан бирга қоронғулик, йиртқич ҳайвонлар, орзулар ва ҳайвонлардан қўрқиш пайдо бўлади. Кичик мактаб ўқувчиларида ҳаётнинг чексизлиги ҳақида тушунча пайдо бўлади - шунинг учун ўлим, касаллик ва ота-онасини йўқотиш қўрқуви. Ўсмирларда ижтимоий қўрқув ҳукмронлик қилади: синф олдида гапириш, рад этиш, кулгили кўриниш.
- 1 йилгача - баланд товушлар, бегоналар
- 1-3 йил - ота-онадан ажралиш
- 3-6 йил - зулмат, йиртқич ҳайвонлар, эртак қаҳрамонлари
- 6-10 йил - ўлим, касаллик, мактаб
- Ўсмирлар - тенгдошларини баҳолаш, оммавий нутқ
- Қўрқувлар бир-бирини алмаштиради ва одатда ўтиб кетади
Қўрқув муаммога айланганда
Сиз қўрқувнинг мазмунига эмас, балки ҳаётга қандай таъсир қилишига эътибор қаратишингиз керак. Агар у бир неча ойдан ортиқ давом эца, ёшга мос келмаса, энг кичик эслатмада кучли реакцияга сабаб бўлса ва боланинг муҳим нарсалардан қочишига сабаб бўлса, муаммога айланади: мактаб, ўз тўшагида ухлаш, мулоқот қилиш, ташқарига чиқиш. Бундан ташқари, мактабгача жисмоний шикоятлар, кўникмаларнинг регрессияси ва хатти-ҳаракатларнинг кескин ўзгариши ҳам ташвишлидир. Бундай ҳолларда, биз даволанишга яхши жавоб берадиган анксиете бузилиши ҳақида гапиришимиз мумкин.
- Қўрқув уйқуга, ўқишга ва мулоқотга халақит беради
- Мактабдан, болалар боғчасидан, дўстлардан қочиш
- Бир неча ойдан кўпроқ давом этади
- Боланинг ёшига мос келмайди
- Ошқозон ва бошдаги оғриқ эрталаб пайдо бўлди
- Кўникмаларнинг регрессияси ва ётоқда намлаш
- Бола ота-онасини бир дақиқага қўйиб юбормайди
Қўрқувни оширадиган нарса
Болалар катталарнинг аҳволига жуда сезгир: ота-оналарнинг ташвишлари, жанжаллари, боланинг олдида касаллик ва хавф-хатарлар ҳақида суҳбатлар ўз қўрқувини оширади. Боланинг кўрган мазмуни муҳим рол ўйнайди: қўрқинчли мултфилмлар, видеолар ва янгиликлар, айниқса ётишдан олдин. Таълим мақсадида қўрқитиш зарарли - уни бировнинг амакисига бериш, уни тинч қўйиш, шифокор ёки укол билан жазолаш билан таҳдид қилиш. Анксиете ва масхара, ҳис-туйғуларнинг қадрсизланиши, шунингдек, аксинча экстремал - бола билан қўрқинчли вазиятлардан бутунлай қочиш кучаяди.
- Оиладаги ташвиш ва низолар
- Ётишдан олдин қўрқинчли таркиб ва янгиликлар
- Таълим мақсадларида қўрқитиш
- Боланинг қўрқувини масхара қилиш
- Кескин ўзгаришлар: кўчиб ўтиш, мактабни ўзгартириш, укаси бор
- Фарзандингиз билан қўрқинчли вазиятлардан қочинг
- Уйқусизлик ва ҳаддан ташқари юкланган жадвал
Уйда қандай ёрдам бериш керак
Энг муҳими, боланинг ҳис-туйғуларини тан олиш ва у билан баҳслашмасликдир: қўрқув унинг учун ҳақиқийдир, гарчи сабаб катталар учун кулгили бўлиб туюлса ҳам. Хотиржамлик билан гапириш, ҳис-туйғуларни сўз билан номлаш ва биргаликда энгиш усулини ўйлаб топиш фойдалидир - тунги ёруғлик, севимли ўйинчоқ, ухлаш маросими. Қўрқинчли ишларга босқичма-босқич ёндашиш: кичик қадамларда, қўллаб-қувватлаш ва мақтов билан, лекин ҳеч қачон мажбурлаш орқали эмас. Қўрқувни чизиш, уни ўйнаш, қаҳрамон курашадиган ҳикояларни ўқиш яхши ёрдам беради. Ва барқарор уйқу жадвали ва башорат қилинадиган кун тартибига эга бўлишингизга ишонч ҳосил қилинг.
- Туйғуни тан олинг ва уни масхара қилманг
- Туйғуларни сўз билан ифодалаш
- Ётишдан олдин маросим, тунги ёруғлик, севимли ўйинчоқ
- Кичик босқичларда аста-секин гиёҳвандлик
- Ўйинда қўрқувни чизиш ва ҳаракат қилиш
- Қўрқинчли таркибни чекланг, айниқса кечқурун
- Барқарор уйқу режими ва башорат қилинадиган кун
- Қўрқитманг ёки содир бўлмайдиган нарсани ваъда қилманг
Мутахассис ёрдами
Агар қўрқув давом эца ва ҳаётга аралашса, болалар психологи ёки психотерапевти ишлайди. Мактабгача ёшдаги болалар учун ўйин ва бадиий терапия, катта ёшдаги болалар ва ўсмирлар учун - қўрқинчли вазиятга босқичма-босқич ёндашиш билан когнитив хатти-ҳаракатлар терапияси қўлланилади. Ишнинг мажбурий қисми ота-оналардир: уларнинг ташвишлари ва реакциялари натижага катта таъсир қилади. Жиддий ташвишли бузилишлар учун, айниқса, агар бола мактабга бора олмаса, шифокор дори-дармонларни муҳокама қилиши мумкин, аммо улар ҳеч қачон ягона вариант эмас ва фақат мутахассис томонидан белгиланиши керак.
- Мактабгача ёшдаги болалар учун ўйин ва бадиий терапия
- Болалар ва ўсмирлар учун когнитив хулқ-атвор терапияси
- Ота-оналар билан мажбурий иш
- Жисмоний шикоятлар учун педиатр томонидан текширув
- Мактабга боришдан бош тортган тақдирда мактаб билан ўзаро муносабатлар
- Дори-дармонлар - фақат шифокор томонидан кўрсатилгандек ва терапия билан биргаликда