ЦСБ қандай намоён бўлади?
Кўринишлар бир неча гуруҳларга бирлаштирилган. Биринчиси, обсесиф қайта бошдан кечириш: хотиралар сўрамасдан келади, даҳшатли тушлар ва эслашлар пайдо бўлади, қачонки одам яна ўша лаҳзага тушиб қолгандек туюлади. Иккинчиси - қочиш: ўйламасликка, гапирмасликка, воқеани эслатувчи жой ва вазиятларда бўлмасликка уринишлар. Учинчиси - доимий зўриқиш: ҳушёрлик, товушлардан чайқалиш, асабийлашиш, уйқу ва консентрация муаммолари. Тўртинчиси - фикрлар ва кайфиятдаги ўзгаришлар: айбдорлик ҳисси, яқинларингиздан бегоналашиш, келажак йўқлиги ҳисси.
- Интрузив хотиралар ва флешбасклар
- Воқеа ҳақида даҳшатли тушлар
- Суҳбатлар, жойлар ва эслатмалардан қочиш
- Огоҳлик ва титроқнинг кучайиши
- Уйқу ва консентрация муаммолари
- Айбдорлик ва бегоналик ҳисси
- Аччиқланиш ва ғазабланиш
- Ҳодисанинг индивидуал тафсилотларини қисман амнезия
Реакция тартибсизликка айланганда
Қийин ҳодисадан сўнг дарҳол деярли ҳар бир киши шокни бошдан кечиради: уйқу бузилади, фикрлар содир бўлган нарсага қайтади ва тана кескинлик билан реаксияга киришади. Бу ғайритабиий вазиятга нормал реакция ва одатда бир неча ҳафта ичида пасаяди. Агар бир ойдан кейин аломатлар сақланиб қолса, камаймаса ва иш, ўқиш ва муносабатларга халақит бермаса, одамлар ЦСБ ҳақида гапиришади. Баъзида бузилиш кечикиб, ойлар ўтиб бошланади. Алоҳида-алоҳида, узоқ муддатли, такрорий травмадан кейин мураккаб шакл мавжуд бўлиб, унда ўз-ўзини ҳурмат қилиш ва муносабатларни ўрнатиш қобилияти кўпроқ азобланади.
- Биринчи ҳафталар ўткир стресс реакцияси
- Ҳаётнинг бузилиши билан бир ойдан ортиқ - ЦСБ
- Ҳодисадан бир неча ой ўтгач кечикиш
- Узоқ муддатли травма билан мураккаб ЦСБ
- Кўпинча депрессия ва ташвиш билан боғлиқ
Хавф омиллари
Травмани бошдан кечирганларнинг ҳаммаси ҳам ЦСБ ривожланмайди ва бу характернинг кучига боғлиқ эмас. Хавф ҳодисанинг жиддийлиги, ҳаётга таҳдид, инсон зўравонлиги, такрорий жароҳатлар ва воқеадан кейин ёрдамнинг этишмаслиги билан ортади. Олдинги ҳолатлар ҳам муҳимдир: болаликдаги травма, олдиндан мавжуд бўлган ташвиш ва депрессив касалликлар, спиртли ичимликларни суиистеъмол қилиш. Ҳимоя омиллари оила ва жамиятни қўллаб-қувватлаш, содир бўлган воқеа ҳақида гапириш қобилияти ва ёрдамга тезкор киришни ўз ичига олади.
- Ҳаёт учун хавфли ва оғир жисмоний шикастланиш
- Бошқа шахс томонидан содир этилган зўравонлик
- Такрорий травматик ҳодисалар
- Болаликдаги травматик тажрибалар
- Ижтимоий ёрдамнинг этишмаслиги
- Олдиндан мавжуд бўлган ташвиш ва депрессив касалликлар
- Спиртли ичимликлар ва гиёҳванд моддаларни суиистеъмол қилиш
Диагностика
Ташхис клиник бўлиб, шифокор ҳодисанинг моҳиятини, аломатлар тўпламини, уларнинг давомийлигини ва ҳаётга таъсирини диққат билан аниқлаб берадиган суҳбат асосида амалга оширилади. Биринчи учрашувда шикастланишнинг барча тафсилотларини санаб ўтиш шарт эмас: мутахассис суҳбатни қайта травматизацияга олиб келмаслик учун тузади. Анкеталар жиддийлик ва динамикани баҳолаш учун ишлатилади. Биргаликда бўлган ҳолатларни баҳолаш керак: депрессия, анксиете бузилиши, спиртли ичимликларни истеъмол қилиш ва ўз жонига қасд қилиш хавфи. Бош жароҳати бўлса, унинг оқибатлари қўшимча равишда чиқариб ташланади.
- Хавфсиз тезликда клиник суҳбат
- Семптомларнинг давомийлигини баҳолаш
- Махсус анкеталар
- Депрессия ва ташвиш бузилишларини аниқлаш
- Ўз жонига қасд қилиш хавфини баҳолаш
- Мия шикастланишининг оқибатларини бартараф этиш
Даволаш ва тикланиш
Асосий усул - травмага йўналтирилган психотерапия бўлиб, унда мутахассиснинг раҳбарлиги остида хотира аста-секин қайта ишланади ва ҳозирги ҳолатни бошдан кечиришни тўхтатади. Травмага йўналтирилган когнитив хатти-ҳаракатлар терапияси ва кўз ҳаракати десенситизацияси самарали эканлиги кўрсатилди. Дорилар, биринчи навбатда, антидепрессантлар, аломатлар оғир бўлса, депрессия билан бирга бўлса ёки психотерапия мавжуд бўлмаганда қўлланилади. Спиртли ичимликлар қисқа муддатли енгиллик келтиради, аммо бузилиш жараёнини ёмонлаштиради. Уйқу режими, жисмоний фаоллик ва тажрибани шошилмайдиган ёки қадрсизлантирмайдиган яқинларнинг қўллаб-қувватлаши муҳимдир.
- Травмага йўналтирилган когнитив хулқ-атвор терапияси
- Кўз ҳаракатини десенситизация қилиш ва қайта ишлаш усули
- Психиатр томонидан тайинланган антидепрессантлар
- Алкоголли ичимликлардан воз кечиш симптомларни йўқ қилиш усули сифатида
- Уйқу режимини ва жисмоний фаолликни тиклаш
- Босим ёки девалвациясиз яқинларингизни қўллаб-қувватлаш
- Секин-аста нормал фаолиятга қайтинг