Буйракда нима содир бўлади
Буйрак нефрон деб аталадиган тахминан бир миллион филтрловчи блокдан иборат. Узоқ муддатли шикастланиш билан уларнинг баъзилари ўлиб, уларнинг ўрнида қонни филтрламайдиган бириктирувчи тўқима ҳосил бўлади. Қолган нефронлар юкни олади, ортиқча кучланиш билан ишлайди ва аста-секин склерозга айланади. Бу аъзонинг ҳажмини камайтирувчи ва функцияси пасайиб кетадиган шафқациз доирани яратади. Гипертензия ва атеросклероз туфайли буйрак томирларининг шикастланиши билан боғлиқ бўлган бирламчи нефросклероз ва буйракларнинг яллиғланиш ва метаболик касалликлари натижаси бўлган иккиламчи нефросклероз ўртасида фарқланади.
- Бирламчи - гипертоник ва атеросклеротик
- Иккиламчи - гломерулонефрит ва пиелонефритдан кейин
- Диабетик нефропатия умумий сабаб сифатида
- Бир томонлама - масалан, сийдик чиқишининг узоқ муддатли бузилишидан кейин
- Икки томонлама - сурункали буйрак касаллигига олиб келади
Сабаблари ва хавф омиллари
Асосий айбдорлар йиллар давомида буйракларнинг қон томирлари ва гломерулияларига зарар этказадиган шароитлардир. Юқори босим буйрак артериолаларининг деворларини аста-секин қалинлаштиради ва тўқималарнинг қон билан таъминланишини бузади. Қон шакарининг кўтарилиши гломеруляр базал мембраналарга зарар этказади. Сурункали пиелонефрит ва тошлар ёки простата аденомаси туфайли сийдик чиқишининг такрорий обструкцияси чандиқларга олиб келади. Алоҳида рол стероид бўлмаган яллиғланишга қарши дориларни узоқ муддатли назорациз қўллаш орқали ўйнайди.
- Артериал гипертензия
- Қандли диабет
- Сурункали гломерулонефрит
- Сурункали пиелонефрит ва сийдик оқими
- Уролитиёз ва гидронефроз
- Атеросклероз ва буйрак артерияси стенози
- Шифокор назоратисиз оғриқ қолдирувчи воситалардан узоқ муддатли фойдаланиш
Семптомлар
Дастлабки босқичларда ҳеч қандай шикоятлар йўқ: буйраклар катта хавфсизлик чегарасига эга ва биринчи ўзгаришлар фақат тестларда кўринади. Кейинчалик, юқори қон босими пайдо бўлади, бу даволаш қийин, кечаси сийиш ва чарчоқ. Функциянинг сезиларли даражада пасайиши билан шиш, анемия, қичишиш, кўнгил айниши ва иштаҳани йўқотиш пайдо бўлади. Агар битта буйрак шикастланган бўлса, иккинчиси соғлом бўлса, ҳеч қандай аломатлар бўлмаслиги мумкин ва ултратовуш текшируви тасодифий бўлади.
- Қон босимининг доимий ўсиши
- Кечаси тез-тез сийиш
- Заифлик ва ишлашнинг пасайиши
- Кўзлар остида ва оёқларда шиш
- Анемия туфайли тери ранги оқариб кетган
- Кейинги босқичларда туяди ва кўнгил айниш камаяди
Диагностика
Текширувнинг асоси гломеруляр филтрация тезлигини ҳисоблаш билан қон креатининидан фойдаланган ҳолда буйрак функциясини баҳолаш, шунингдек, умумий сийдик тести ва оқсилни аниқлашдир. Ултратовуш текширувида буйрак ҳажмининг пасайиши, паренхиманинг ингичкалаши ва унинг зичлиги ошиши кузатилади. Допплер ултратовуш текшируви қон оқимини баҳолашга ва буйрак артерияси стенозидан шубҳаланишга ёрдам беради. Агар керак бўлса, компютер томографияси ўтказилади ва ихтисослашган марказларда гломеруляр шикастланиш сабабини аниқлаш учун буйрак биопсияси амалга оширилади.
- Креатинин ва қон карбамид, ГФР ҳисоблаш
- Умумий сийдик таҳлили ва сийдикдаги протеин
- Албумин-креатинин нисбати
- Ҳажми ва паренхимасини баҳолаш билан буйракларнинг ултратовуш текшируви
- Буйрак томирларининг допплерографияси
- Ноаниқ расм билан буйракларнинг МССТ
Даволаш ва олдини олиш
Скар тўқимасини эритиб бўлмайди, шунинг учун даволашнинг мақсади қолган функцияни сақлаб қолиш ва ривожланишни тўхтатишдир. Қон босими ва қон шакарини қаттиқ назорат қилиш, шунингдек, сийдикда протеин йўқотилишини камайтириш муҳим аҳамиятга эга. Шифокор буйракларга ҳимоя таъсирига эга бўлган дори-дармонларни танлайди ва диетани протеин ва туз нуқтаи назаридан мослаштиради. Оғриқ қолдирувчи воситалар ва ҳар қандай нефротоксик дориларни ўз-ўзидан қабул қилишдан қочиш керак. Функцияда сезиларли пасайиш бўлса, буйракни алмаштириш терапиясига тайёргарлик кўрилади.
- Шифокор тавсиясига кўра қон босимини белгиланг
- Қандли диабетда глисемик назорат
- Нефропротектив дорилар буюрилганидек
- Тузни, ўртача протеинни истеъмол қилишни чекланг
- Чекишни ташлаш ва оғриқ қолдирувчи воситалар билан ўз-ўзини даволаш
- Сийдик чиқариш йўлларининг инфекцияларини даволаш ва сийдик оқимига тўсиқларни олиб ташлаш
- Креатинин ва сийдик таҳлилини мунтазам равишда кузатиб бориш
