Бу қандай ишлайди
Нафас олишнинг мақсади кислородни қонга киритиш ва карбонат ангидридни олиб ташлашдир. Муваффақияцизлик ҳар қандай босқичда бўлиши мумкин: бронхлар торайганида ҳаво алвеолаларга этиб бормайди, алвеолалар суюқлик ёки йиринг билан тўлдирилганда газ алмашинуви бузилади, тромбоемболия пайтида ўпка томирлари орқали қон оқими бузилади, нерв-мушак касалликларида нафас олиш мушаклари заифлашади, ортиқча дозада уйқу пайтида нафас олиш маркази тушкунликка тушади. Механизмга қараб, кислород этишмаслиги бўлган шакл ва карбонат ангидрид тўпланган шакл фарқланади ва даволаш бунга боғлиқ.
- Ҳаво йўлларининг обструкцияси
- Алвеолаларни суюқлик ёки йиринг билан тўлдириш
- Ўпка томирлари орқали қон оқимининг бузилиши
- Нафас олиш мушакларининг заифлиги
- Нафас олиш марказининг депрессияси
- Комбинацияланган механизмлар
Сабаблари
Ўткир нафас этишмовчилиги кўпинча оғир пневмония, бронхиал астма ва сурункали обструктив ўпка касаллигининг кучайиши, ўпка шиши, тромбоемболия, кўкрак қафасининг шикастланиши, шунингдек, нафас олишни сусайтирадиган дори воситаларининг заҳарланиши ва ҳаддан ташқари дозаси билан ривожланади. Сурункали узоқ муддатли ўпка касалликлари, оғир семириш, кўкрак қафаси деформацияси ва прогрессив нерв-мушак касалликлари билан шаклланади. Кўпинча бир одамда бир нечта омиллар бирлаштирилади ва уларнинг ҳар қандайининг кучайиши тизимни мувозанатдан чиқаради.
- Сурункали обструктив ўпка касаллиги
- Оғир пневмония ва бошқа инфекциялар
- Бронхиал астманинг кучайиши
- Ўпка шиши ва юрак этишмовчилиги
- Ўпка эмболияси
- Семизлик ва гиповентилия синдроми
- Нерв-мушак касалликлари
- Уйқу таблеткаларининг заҳарланиши ва ҳаддан ташқари дозаси
Семптомлар
Асосий симптом нафас қисилиши бўлиб, у биринчи навбатда куч билан, кейин эса дам олишда пайдо бўлади. Нафас олиш тез-тез ва саёз бўлиб қолади, бўйин ва элкама-камарнинг ёрдамчи мушаклари фаоллашади ва одамнинг узун ибораларда гапириши қийинлашади. Кислород этишмаслиги билан лаблар, тирноқлар ва бармоқ учлари кўкаради ва пулс тезлашади. Карбонат ангидрид тўпланганда, расм бошқача бўлади: эрталаб бош оғриғи, юзнинг қизариши, терлаш, титроқ, кун давомида уйқучанлик, кейин эса тартибсизлик. Қариялар ва болаларда намоён бўлиш хиралашган, шунинг учун пулс оксиметрияси муҳим аҳамиятга эга.
- Машқ пайтида нафас қисилиши, кейин дам олиш
- Тез-тез юзаки нафас олиш
- Нафас олишда бўйин мускулларининг иштироки
- Дудоқлар ва тирноқларнинг мовийлиги
- Тез юрак уриши
- Эрталаб бош оғриғи ва кундузи уйқучанлик
- Оғир ҳолатларда чалкашлик
Диагностика
Биринчи баҳолаш пулс оксиметриясидир: қурилма қоннинг кислород билан тўйинганлигини кўрсатади. Кўрсаткичнинг барқарор пасайиши аниқлаштиришни талаб қилади, аммо шуни ёдда тутиш керакки, қон айланишининг ёмонлиги, тирноқларни бўяш ва совуқ қўллар билан қурилма хато қилади. Қон газини таҳлил қилиш аниқ маълумот беради: у кислород, карбонат ангидрид ва кислоталилик даражасини кўрсатади, яъни этишмовчилик шаклларини ажратади. Кейин улар сабабни излайдилар: кўкрак қафасининг рентгенограммаси ёки компютер томографияси, спирометрия, ЭКГ ва ЭчоСГ, қон тестлари. Агар тунги нафас олиш бузилиши шубҳа қилинган бўлса, уйқуни ўрганиш ўтказилади.
- Дам олиш ва жисмоний машқлар пайтида пулс оксиметри
- Қон газлари ва кислота-асос ҳолатини таҳлил қилиш
- Кўкрак қафасининг рентгенограммаси ёки компютер томографияси
- Спирометрия
- ЭКГ ва ЭчоСГ
- Тўлиқ қон рўйхати, керак бўлса маданиятлар
- Шубҳали гиповентилия учун уйқуни ўрганиш
Даволаш
Асосийси, сабабни бартараф этиш: пневмонияни даволаш, бронхоспазмни бартараф этиш, ўпка шиши пайтида ортиқча суюқликни олиб ташлаш, қон пıҳтıсıнı эритиш ёки олиб ташлаш. Шу билан бирга, кислород билан таъминланади ва унинг оқими шифокор томонидан созланади: сурункали обструктив ўпка касаллигида ортиқча кислород нафас олишни сусайтиради, шунинг учун балонлар билан ўз-ўзини даволаш хавфлидир. Оғир ҳолатларда ниқоб ёки сунъий шамоллатиш орқали инвазив бўлмаган шамоллатиш қўлланилади. Кислород даражаси доимий равишда паст бўлган сурункали танқислик учун уй шароитида узоқ муддатли кислородли терапия буюрилади, бу режимга риоя қилинган тақдирда ҳаётни узайтиради. Ўпка реабилитацияси энг муҳим рол ўйнайди: нафас олиш машқлари, дозаланган машқлар, иқтисодий нафас олишни ўргатиш.
- Асосий касалликни даволаш
- Шифокор томонидан танланган режимда кислородли терапия
- Инвазив бўлмаган шамоллатиш
- Кўрсаткичлар бўйича узоқ муддатли уй кислородли терапия
- Ўпка реабилитацияси ва нафас олиш машқлари
- Чекишни ташлаш
- Грипп ва пневмококкка қарши эмлаш
- Семизлик учун вазн йўқотиш