Касаллик қандай намоён бўлади?
Семптомлар уч гуруҳга бўлинади. Ижобий бўлганлар қўшимча равишда пайдо бўлади: алданишлар, галлюцинациялар, кўпинча эшитиш, ташқи таъсир ҳисси, бузилган нутқ. Салбий - йўқолган нарса: ҳиссий экспрессивлик, мотивация, ҳаётга қизиқиш, қизиқарли ва мулоқот қилиш қобилияти. Учинчи гуруҳ - когнитив бузилишлар: диққат, хотира ва режалаштириш азобланади. Бу кундалик ҳаётга энг катта таъсир кўрсатадиган салбий ва когнитив кўринишдир, гарчи бошқалар одатда биринчи навбатда алданиш ва галлюцинацияларни сезишади.
- Алдашлар: таъқиб, таъсир, махсус мақсад
- Эшитиш галлюцинациялари, овозларни шарҳлаш ёки буйруқ бериш
- Бировнинг фикрлари ўқиётгандек ҳис қилиш
- Бузилган, номувофиқ нутқ
- Ҳиссий текислаш ва мотивацияни йўқотиш
- Ижтимоий изоляция
- Диққат, хотира ва режалаштириш билан боғлиқ қийинчилик
Биринчи белгилар ва бошланиш
Тўлиқ ривожланган психоз кўпинча бир неча ой давом этиши мумкин бўлган продромал даврдан олдин келади. Бу вақтда одам аста-секин дўстларидан узоқлашади, ўқиш ва севимли машғулотларига қизиқишини йўқотади, шубҳали бўлади, ғалати фикрлайди, уйқу режимини ўзгартиради, ўзига ғамхўрлик қилишни тўхтатади. Бундай ўзгаришлар осонгина ўсмирлик, дангасалик ёки руҳий тушкунлик билан боғлиқ бўлиши мумкин. Бошланиш қанчалик тез аниқланса ва даволаш бошланган бўлса, узоқ муддатли натижа шунчалик яхши бўлади, шунинг учун ёш одамнинг хатти-ҳаракатларида сезиларли ва барқарор ўзгаришлар бўлса, тўлиқ психозни кутмасдан мутахассис билан маслаҳатлашиш яхшироқдир.
- Яккаланиш ва дўстларни йўқотишнинг кучайиши
- Академик кўрсаткичлар ёки ишлашнинг кескин пасайиши
- Шубҳа ва ғалати эътиқодлар
- Уйқу режимини ўзгартириш
- Гигиена ва ташқи кўринишга қизиқишнинг йўқолиши
- Ғайриоддий тажрибалар: ўзгарган дунё ҳисси
- Аниқ сабабсиз ташвиш ва кескинлик
Сабаблари ва хавф омиллари
Шизофрения учун ягона сабаб йўқ. У ирсий мойилликнинг мия ривожланишига таъсир қилувчи ташқи омиллар билан ўзаро таъсирига асосланган. Хавф ҳомиладорлик ва туғишнинг асоратлари, эрта ёшда оғир инфекциялар ва стресс, шунингдек, мия айниқса заиф бўлган ўсмирлик даврида наша истеъмоли билан ортади. Шуни таъкидлаш керакки: касаллик ёмон тарбия ёки заиф характер туфайли юзага келмайди ва бу оиланинг айби эмас. Беморларнинг хавфлилиги ҳақида кенг тарқалган нотўғри тушунча ҳам мавжуд: кўпинча улар тажовуз манбаи эмас, балки қурбон бўлишади.
- Ирсий мойиллик
- Ҳомиладорлик ва туғишнинг асоратлари
- Ўсмирлик даврида наша ва бошқа психоактив моддалардан фойдаланиш
- Жиддий сурункали стресс ва травматик тажрибалар
- Шаҳар муҳити ва ижтимоий истисно
- Нейроривожланишнинг бузилиши
Диагностика
Шизофренияни тасдиқловчи махсус таҳлил ёки расм йўқ: ташхис клиник кўриниш, унинг давомийлиги ва инсон ҳаётига таъсири асосида психиатр томонидан амалга оширилади. Мажбурий қадам психознинг бошқа сабабларини истисно қилишдир: мия шиши ва шикастланишлари, эпилепсия, инфекциялар, отоиммüн энсефалит, қалқонсимон без касалликлари, заҳарланиш ва психоактив моддаларни истеъмол қилиш. Шу мақсадда нейроимагинг ва лаборатория тестларини ўз ичига олган текширув буюрилади. Биринчи эпизодда ташхис кўпинча вазиятнинг ривожланишини кузатиб, вақт ўтиши билан аниқланади.
- Клиник суҳбат ва психиатрнинг кузатуви
- Семптомларнинг давомийлиги ва характерини баҳолаш
- Беморнинг розилиги билан яқинларингиздан маълумот
- Органик сабабларни истисно қилиш учун миянинг МРИ
- Қон тестлари, қалқонсимон без гормонлари
- Моддани текшириш
- Клиник психолог томонидан патопсихологик текширув
Даволаш ва реабилитация
Даволашнинг асоси антипсикотик дорилар бўлиб, улар алданиш ва галлюцинацияларни камайтиради ва янги алевленмелерин олдини олади. Улар таъсири ва толерабилитесини баҳолаган ҳолда индивидуал равишда танланади ва узоқ вақт давомида қабул қилинади: яхшиланганидан кейин ўз-ўзидан олиб ташлаш такрорий психознинг энг кенг тарқалган сабабидир. Узоқ муддатли шакллар ёмон амал қилишда ёрдам беради. Психососял қисм ҳам муҳим эмас: кўникмаларни ўргатиш, ўқиш ва ишда қўллаб-қувватлаш, оила учун психотаълим, когнитив хулқ-атвор терапияси. Ушбу интеграциялашган ёндашув кўп одамларга мустақиллик ва ижтимоий алоқаларни сақлаб қолиш имконини беради.
- Шифокор томонидан тайинланган антипсикотик дорилар
- Узоқ муддатли фойдаланиш ва алевленмелерин олдини олиш
- Агар керак бўлса, узоқ муддатли инъэкция шакллари
- Бемор ва унинг оиласини психологик тарбиялаш
- Когнитив хулқ-атвор терапияси
- Ижтимоий ва кундалик кўникмаларни ўргатиш
- Ишга жойлашиш ва ўқишни қўллаб-қувватлаш
- Спиртли ичимликлар ва психоактив моддалардан воз кечиш