Пулмонология: касалликлар, белгилар ва даволаш

Бронхиолит - энг кичик нафас йўлларининг, бронхиолаларнинг вирусли яллиғланиши, асосан ҳаётнинг биринчи ёки иккинчи йилидаги болаларда учрайди. Кўпинча респиратор синситиал вирус сабаб бўлади. Касаллик бурун оқиши ва паст иситма билан умумий шамоллашдан бошланади ва 2-3 кундан кейин тез-тез хириллаш, йўтал, қовурғалараро бўшлиқларнинг тортилиши ва овқатланишда қийинчиликлар пайдо бўлади. Бронхиолаларнинг деворлари шиширади, уларда шилимшиқ тўпланади ва ҳаво сиқилади. Бронхиолит учун антибиотиклар ишламайди, чунки сабаб вирусли; Хизматнинг асоси нафас олишни қўллаб-қувватлаш, овқатланиш ва этарли суюқликдир.

Болалардаги бронхит - бу бронхиал шиллиқ қаватнинг яллиғланиши бўлиб, аксарият ҳолларда респиратор вируслар сабаб бўлади. Касаллик одатда совуқ каби бошланади ва бир неча кундан кейин йўтал ривожланади: биринчи навбатда қуруқ ва доимий, кейин нам. Бронхиал шиллиқ қават аста-секин тикланади, шунинг учун қолдиқ йўтал муваффақиятли курс билан ҳам икки-уч ҳафтагача давом этиши мумкин ва бу даволаш самарасиз дегани эмас. Баъзи болаларда яллиғланиш бронхларнинг торайиши билан бирга келади: хириллаш ва нафас олиш қийинлишуви. Вирусли бронхит учун антибиотиклар тикланишни тезлаштирмайди ва уларни тайинлаш тўғрисида қарор фақат шифокор томонидан қабул қилинади.

Бронхопулмонер дисплази - ўпканинг сурункали касаллиги бўлиб, ҳаётнинг биринчи кунларида кислородни қўллаб-қувватлаш ва сунъий шамоллатишни талаб қиладиган эрта туғилган чақалоқларда ривожланади. Бундай боланинг ўпкаси ҳали ривожланишни тугатмаган: алвеолалар кам, сирт фаол моддалар этарли эмас ва босим остида кислород пишмаган тўқималарга қўшимча равишда зарар этказади. Натижада, алвеолалар ва қон томирларининг шаклланиши бузилади, нафас олиш тез бўлиб қолади ва кислородга бўлган эҳтиёж қолади. Агар бола маълум бир ёшда қўшимча кислород талаб қилса, ташхис қўйилади. Улар ўсиб улғайган сайин, ўпкалар аста-секин этуклашади ва кўпчилик болаларда вазият сезиларли даражада яхшиланади.

Бронхоспазм - бронхлар деворидаги мушакларнинг кескин қисқариши, бунинг натижасида ҳаво йўлларининг лüмени тораяди ва ҳаво ўпкадан эркин оқишини тўхтатади. Спазм деярли ҳар доим шиллиқ қаватнинг шишиши ва вискоз балғам билан кечади, шунинг учун нафас олиш шовқинли ва ҳуштак бўлиб, экшаласён узоқ ва қийин бўлади. Бу мустақил касаллик эмас, балки синдром: бронхиал астма, обструктив бронхит, сурункали обструктив ўпка касаллиги, аллергик реакция, тирнаш хусусияти берувчи моддаларни инҳалациялаш билан содир бўлади. Энгил бронхоспазм ўз-ўзидан йўқолади, аммо оғир бронхоспазм ҳаёт учун хавфли бўлиб, дарҳол ёрдам талаб қилади, шунинг учун уни таниб олиш ва нима қилиш кераклигини билиш муҳимдир.

Бронхоектазия бронхларнинг қайтарилмас кенгайиши бўлиб, унинг деворлари сурункали яллиғланиш натижасида шикастланган. Кенгайган жойларда шиллиқ турғун бўлади, бактериялар доимо у эрда яшайди ва шафқациз доира пайдо бўлади: инфекция яллиғланишни сақлайди ва яллиғланиш бронхиал деворни янада бузади. Асосий кўриниш - кўп миқдорда балғам билан узоқ муддатли йўтал, айниқса эрталаб ва ҳароратнинг кўтарилиши билан такрорий алевленме. Касаллик болаликда оғир пневмония ёки кўк йўталдан сўнг сил касаллиги, иммунитет танқислиги ёки кист фиброзиси фонида ривожланиши мумкин. Бронхиал кенгайишни даволаш мумкин эмас, аммо ҳаво йўлларини мунтазам тозалаш ва алевленмаларни тўғри даволаш фаровонликни сезиларли даражада яхшилайди.

Нафас олиш этишмовчилиги - бу ўпка қон газларининг нормал таркибини сақлаб тура олмайдиган ҳолат: кислород пасаяди ёки қонда карбонат ангидрид тўпланади. Бу битта касаллик эмас, балки кўплаб сабабларнинг натижаси - оғир пневмония ва сурункали обструктив ўпка касаллигининг кучайишидан нафас олиш мушакларининг заифлиги ва асаб тизимининг шикастланишигача. Ўткир шакл соатлаб ривожланади ва шошилинч ёрдамни талаб қилади, сурункали шакл ойлар ва йиллар давомида ривожланади ва одам унга қисман мослашади. Асосий белгилар нафас қисилиши, тез нафас олиш, мавимси лаблар, чалкашлик ёки аксинча, уйқучанликдир. Жиддийлик пулс оксиметрияси ва қон газини таҳлил қилиш орқали баҳоланади.

Юталиш нафас йўлларини шиллиқ, микроблар ва бегона зарралардан тозалайдиган ҳимоя рефлексидир. Бу болаларда жуда тез-тез учрайди ва аксарият ҳолларда кенг тарқалган вирусли инфекциялар билан боғлиқ. Йўталнинг мавжудлиги касалликнинг оғирлигини кўрсатмайди: унинг табиати, давомийлиги ва унга ҳамроҳ бўлган аломатлар, айниқса, боланинг нафас олиши жуда муҳимдир. Шовқинли нафас олиш билан қичқирадиган йўтал, нафас олишни тўхтатиш билан ҳужумлар, хириллаш ва ўйин пайтида тўсатдан бошланган йўтал бутунлай бошқа ҳаракатларни, шу жумладан тез ёрдамни чақиришни талаб қилади.

Ўпка кистаси - ўпка тўқималаридаги бўшлиқ, ўз девори билан чегараланган ва ҳаво ёки суюқлик билан тўлдирилган. Кистлар туғма бўлиши мумкин, ҳомилада бронхларнинг шаклланиши бузилган ва хўппоз, сил, травма ёки амфизем фонида орттирилган бўлиши мумкин. Кичкина кист йиллар давомида халақит бермайди ва рентген ёки компютер томографияси пайтида тасодифан топилади. Муаммолар асоратлар билан бошланади: юқори иситма ва йирингли балғам билан йиринглаш ёки пневмоторакс ривожланиши билан ёрилиш, ҳаво плевра бўшлиғига кирганда. Тактикалар ҳажми, белгилари ва асоратлар хавфига боғлиқ ва пулмонолог томонидан торакал жарроҳ билан биргаликда белгиланади.

Гемоптизи - йўталаётганда балғамда қон пайдо бўлиши. Бу алоҳида касаллик эмас, балки зарарсиз сабаб ёки жиддий нафас олиш касаллиги бўлиши мумкин бўлган аломатдир. Қон ягона томирлар, пушти кўпик ёки пıҳтıлар шаклида пайдо бўлади; баъзида унинг манбаи умуман ўпкада эмас, балки назофаренкс ёки ошқозонда бўлади. Ҳатто оз миқдордаги қон шифокор билан маслаҳатлашиш ва кўкрак қафасининг рентгенограммасини олиш учун сабабдир, чунки бу аломат сил, бронхоектатик ёки ўсмани ўз вақтида аниқлашга ёрдам беради. Қизил қоннинг ҳаддан ташқари кўп оқиши тез ёрдам чақиришни талаб қиладиган фавқулодда вазиятдир.

Ўпка гипертензияси - ўпка артериясидаги босимнинг доимий ошиши, бунинг натижасида ўнг қоринча кучайган қаршиликка қарши ишлаши керак. У қалинлашади, кейин кенгаяди ва аста-секин энгишни тўхтатади, ўнг қоринча этишмовчилиги жигарнинг шишиши ва кенгайиши билан ривожланади. Асосий шикоят нафас қисилиши бўлиб, у ойлар давомида кучаяди ва узоқ вақт чарчоқ, ортиқча вазн ёки ёш билан изоҳланади. Сабаблари хилма-хилдир: юракнинг чап томони касалликлари, сурункали ўпка касалликлари, олдинги тромбоемболия, тизимли бириктирувчи тўқима касалликлари, ноёб бирламчи шакл. Тўғри ташхис доимий текширувни талаб қилади, чунки даволаниш бутунлай сабабга боғлиқ.