Нима учун бу содир бўлади ва қанчалик тез?
Сабаблари уч гуруҳга бўлинади ва озиқ-овқатдан биринчи аломатларгача бўлган вақт одамнинг аниқ нима билан шуғулланаётганини тахмин қилишга ёрдам беради. Бу бўш тафсилот эмас: жуда тез бошланиши, микробларнинг кўпайиши эмас, балки тайёр токсинни кўрсатади ва бундай заҳарланишлар одатда қисқа муддатли бўлиб, антибиотикларни талаб қилмайди.
- 30 дақиқадан сўнг - 6 соатдан кейин: озиқ-овқатда олдиндан тўпланган стафилококк токсинлари. Қаймоқ маҳсулотлари, маёнезли салатлар, илиқ ҳолда сақланадиган сут маҳсулотлари учун одатий ҳисобланади. Кусиш устунлик қилади, ҳарорат паст
- 6-24 соатдан кейин: Слостридиа гуруҳидаги бактериялар, кўпинча гўштли идишлар ва паловдан кейин олдиндан пиширилади ва аста-секин совутилади. Қорин бўшлиғида крамплар ва диарея устунлик қилади
- 12-72 соатдан кейин: салмонеллалар, сампйлобастер, Э. соли - тухум, товуқ, гўшт, пастеризацияланмаган сут. Юқори иситма ва кучли диарея билан тавсифланади
- 24-48 соатдан кейин: Вирусли инфекциялар, биринчи навбатда норовирус ва ротавирус, жуда юқумли ва одамдан одамга юқади.
- Алоҳида: ботулизм, одатда 12-36 соатдан кейин, уй консервалари, қуритилган ва дудланган балиқ, уй қурилиши колбаса.
Иссиқ иқлим хавфни сезиларли даражада оширади. Ҳаво ҳарорати ўттиз даражадан юқори бўлса, пиширилган овқат музлатгичдан бир ёки икки соат ташқарида хавфли бўлиб қолади: бактериялар бир неча дақиқада икки баравар кўпаяди. Демак, ёз учун энг типик сценарийлар - зиёфат учун маёнезли салатлар, ярим кундан бери столда ўтирган палов ёки гўштли таомлар, қаймоқли пироглар, музлатгичсиз кўчада сотиб олинган овқатлар, шунингдек, иссиқ ўтирган кесилган тарвуз.
Биринчи соатларда уйда нима қилиш керак
Оғир сурункали касалликлари бўлмаган катта ёшли одамнинг нормал курсида даволаниш битта асосий вазифага - қусиш ва диарея орқали йўқолган нарсаларни тўлдиришга тўғри келади. Қолганларнинг ҳаммаси иккинчи даражали аҳамиятга эга. Жараён оддий ва олдиндан эслаб қолишга арзийди.
- Начать пить сразу, не дожидаясь жажды, и делать это дробно: по одному-два глотка каждые 5–10 минут. Большой объём разом провоцирует новую рвоту.
- Использовать растворы для оральной регидратации из аптеки — они содержат правильное соотношение солей и глюкозы. Простая вода восполняет объём, но не соли.
- Ориентироваться на объём: взрослому после каждого жидкого стула нужно дополнительно примерно 200–250 мл раствора.
- Есть по аппетиту, не голодая: подойдут рис, сухари, бананы, отварной картофель, печёное яблоко, нежирный суп. Голодная пауза дольше суток замедляет восстановление слизистой.
- Временно исключить молоко, жирное, жареное, острое, кофе, алкоголь и сладкие газированные напитки — последние усиливают понос.
- Отдыхать и контролировать мочеиспускание: если моча есть и она светлеет — жидкости достаточно.
Дорихона яқинида бўлмаса, уй қурилиши эритмаси мос келади: бир литр қайнатилган сув, олтита чой қошиқ шакар ва ярим чой қошиқ туз. Пропортионларни аниқ сақлаш муҳим - жуда ширин эритма диареяни оширади. Бундай ҳолда, препаратни болаларга бериш яхшироқдир, чунки консентрациядаги хато улар учун хавфлироқдир. Катталар учун яхши кўрсатма: биринчи кун давомида, мўътадил оқим билан, одатда, тахминан икки-уч литр суюқлик талаб қилинади ва сиз ўзингизнинг фаровонлигингиз туфайли зарур бўлгандан кўра фаолроқ ичишингиз керак.
Сувсизланиш: қандай аниқлаш мумкин
Бу энг муҳим қисмдир, чунки бу ҳолатнинг оғирлигини аниқлайдиган инфекциянинг ўзи эмас, балки сувсизланишдир. У аста-секин ривожланади ва унинг биринчи белгиларини ўтказиб юбориш осон, айниқса одам ётиб, озгина ҳаракат қилса. Бирор нарса нотўғри эканлиги аниқ бўлгунча кутмасдан, ушбу белгиларни фаол равишда текширишингиз керак.
- Сийдик миқдорининг камайиши, унинг қуюқ, бой ранги; 8-12 соатдан ортиқ сийишнинг йўқлиги ташвиш берувчи белгидир
- Қуруқ оғиз, ёпишқоқ тил, тупурик этишмаслиги, лаблар ёрилган
- Қандирилмаган ташналик - бу ҳолда кекса одамларда чанқоқлик ҳисси сусаяди ва улар этарли даражада ичишмайди.
- Ўрнидан турганда бош айланиши ва кўзларнинг қорайиши, тез пулс
- Тери эластиклигини йўқотади: қўлнинг орқа томонидаги бурмага йиғилиб, аста-секин текисланади.
- Заифлик, уйқучанлик, тартибсизлик, ғайриоддий асабийлашиш
- Болаларда: кўз ёшларсиз йиғлаш, кўзлар ва фонтанеллар, бир неча соат қуруқ тагликлар, летаргия ва ичишдан бош тортиш.
Болалар ва қарияларда сувсизланиш катталарга қараганда тезроқ содир бўлади. Болада суюқлик миқдори кичикроқ ва килограмм вазнига кўпроқ суюқлик йўқотади, кекса одам эса кўпинча чанқамайди ва қўшимча равишда йўқотишни оширадиган диуретикларни қабул қилади. Ушбу икки гуруҳ учун шифокорни кўриш чегараси сезиларли даражада паст бўлиши керак: катталар учун уйда бир кун кутиш мумкин бўлган нарса, ҳаётнинг биринчи йилларида бола учун анча олдинроқ текширув талаб этилади.
Мифлар: кўмир, антибиотиклар ва фиксаторлар
Заҳарланишни даволаш атрофида бир нечта доимий нотўғри тушунчалар тўпланган ва уларнинг баъзилари нафақат фойдасиз, балки зарарли. Уларни алоҳида қисмларга ажратишга арзийди.
- Пакетлардаги фаоллаштирилган углерод энг кенг тарқалган афсонадир. У ичак бўшлиғидаги баъзи моддаларни боғлайди, лекин шиллиқ қаватдаги бактерияларга таъсир қилмайди ва суюқликни тўлдирмайди, яъни сабабга ҳам, асосий хавфга ҳам таъсир қилмайди. Бундан ташқари, у нажасни қора рангга айлантиради ва ўз вақтида ичакдан қон кетишини сезишни қийинлаштиради.
- Оддий озиқ-овқат заҳарланишида шифокор рецептисиз антибиотиклар керак эмас: аксарият ҳолларда антибиотиклар умуман таъсир қилмайдиган вируслар ёки тайёр токсинлар сабаб бўлади. Баъзи бактериал инфекциялар билан улар ҳатто курсни ёмонлаштириши мумкин ва ўз-ўзини бошқариш расмни хиралаштиради ва ташхисни мураккаблаштиради.
- Ич кетишни тўхтатувчи дорилар юқори ҳароратда ва нажасдаги қонда қабул қилиниши мумкин эмас: бу ҳолда диарея патогенни олиб ташлайди ва унинг бостирилиши ичакларда токсинларни сақлайди.
- Спиртли ичимликлар, тузли ароқ, ичидаги калий перманганат - улар шифо бермайди, балки зарар келтиради; калий перманганатнинг консентрланган эритмаси шиллиқ қаватнинг куйишига олиб келиши мумкин
- Бир кундан ортиқ рўза тутиш тикланишни тезлаштирмайди: ичак шиллиқ қавати тикланиши учун овқатланиш керак.
- Оғриқ пайтида қоринни иситиш ёстиғи билан иситиш хавфли: агар сабаб аппендицит ёки бошқа жарроҳлик касаллик бўлса, иссиқлик вазиятни кескин ёмонлаштиради.
Ҳақиқатан ҳам муҳимлиги исботланган нарса регидрациядир. Оддий физиологик эритмалар ичак инфекцияларидан кўпроқ ҳаётни сақлаб қолади, бу касалликлар учун ишлатиладиган ҳар қандай дори. Ёрдамчи воситалар орасида шифокор кўнгил айнишини ва индивидуал сорбентларни камайтирадиган дори-дармонларни тавсия қилиши мумкин, аммо буларнинг барчаси ичишга қўшимча бўлиб қолади, лекин уни алмаштириш эмас.
Ботулизм: соат тақиллатганда
Ботулизм алоҳида туради ва алоҳида муҳокамага лойиқдир, чунки уни таниб олиш осон: бу оддий заҳарланиш каби эмас. Ботулизм токсини ичакларга таъсир қилмайди, балки нервлардан мушакларга сигналларнинг узатилишига таъсир қилади, шунинг учун асосий аломатлар қусиш ва диарея эмас, балки кўриш, ютиш ва нафас олишнинг бузилишидир. Сарумни ўз вақтида киритмасдан, касаллик нафас олишни тўхтатишга олиб келиши мумкин.
- Уй консервалари, айниқса қўзиқорин, сабзавотли икра, ловия, шунингдек қуритилган ва дудланган балиқ, колбаса ва уйда пиширилган гўшт
- Биринчи аломатлар одатда 12-36 соат ичида, баъзан кейинроқ пайдо бўлади: қуруқ оғиз, лойқа кўриш, туман ва лойқа кўриш, икки томонлама кўриш
- Юқори кўз қовоқларининг чўкиши, ёруғликка ёмон таъсир кўрсатадиган кенгайган ўқувчилар
- Ютишда қийинчилик, томоқдаги бўлак ҳисси, бўғилиш, бурун ёки нутқнинг бузилиши
- Мушакларнинг кучсизлигини ошириш, юқоридан пастгача тарқалиб, бутунлай бузилмаган онг ва нормал ҳарорат билан
- Ҳаво этишмаслиги ва саёз нафас олиш ҳисси таҳдидли белгидир
- Қаттиқ ич қотиши ва диарея ўрнига шиширади
Асосий қоида оддий: агар уйда тайёрланган консерва, қуритилган балиқ ёки уй қурилиши колбасасини истеъмол қилгандан сўнг, одамнинг кўриш қобилияти ёмонлашса, ютиш қийин бўлса ёки нутқи ўзгарган бўлса, дарҳол тез ёрдам чақиришингиз ва ботулизмга шубҳа борлигини айтишингиз керак. Шубҳали маҳсулот қолдиқларини сақлаб қолиш муҳим - бу тадқиқот учун керак бўлади. Бундай ҳолда сиз эрталабгача кута олмайсиз ёки уйдаги воқеаларнинг ривожланишини кузата олмайсиз: сарум қанчалик эрта киритилса, самаралироқ бўлади. Шуни ҳам ёдда тутиш керакки, нормал ҳарорат ва ботулизм билан аниқ онг тез-тез учрайди ва улар кўпинча фаровонлик ҳақида нотўғри таассурот яратади.
Қандай қилиб заҳарланмаслик керак
Деярли барча маиший заҳарланишлар ҳароратнинг бузилиши ва ошхонада ўзаро ифлосланиш билан боғлиқ. Олдини олиш чоралари маълум, аммо иссиқ иқлим шароитида уларнинг аҳамияти кўп марта ортади ва бу эрда кичик нарсалар муҳим аҳамиятга эга.
- Не оставлять готовую еду при комнатной температуре дольше двух часов, а в жару — дольше одного часа.
- Быстро охлаждать большие объёмы приготовленного: разложить в неглубокую посуду, а не оставлять кастрюлю остывать до ночи.
- Разогревать до горячего состояния во всей толще, а не до тёплого; повторно разогревать блюдо более одного раза не следует.
- Хранить сырое мясо, птицу и рыбу отдельно от готовой еды, использовать разные доски и ножи, мыть руки после работы с сырыми продуктами.
- Тщательно проваривать и прожаривать курицу, мясо, яйца; не есть блюда с сырыми яйцами домашнего приготовления в жару.
- Мыть овощи, фрукты и зелень проточной водой, а разрезанный арбуз и дыню сразу убирать в холодильник.
- Осторожно относиться к уличной еде без холодильного оборудования, кремовым изделиям и салатам с майонезом в жаркую погоду.
Оддий овқатдан заҳарланиш бошқалардан кўра хавфлироқ бўлган одамларнинг бир нечта гуруҳлари мавжуд ва улар учун ушбу қоидаларга қатъий риоя қилиш ва эртароқ шифокорга мурожаат қилиш мантиқан тўғри келади: ҳаётнинг биринчи йилларида болалар, ҳомиладор аёллар, қариялар, шунингдек диабет, сурункали буйрак касаллиги, жигар сиррози ва иммунитети пасайганлар. Ҳомиладор аёлларда пастеризация қилинмаган сутдан тайёрланган юмшоқ пишлоқлар ва тайёр дели гўштлари билан боғлиқ листериоз алоҳида аҳамиятга эга - бу онада энгил аломатлар бўлса ҳам ҳомила учун хавфлидир. Ва унутилган яна бир қоида: вирусли ичак инфекцияси билан, одам симптомлар тўхтаганидан кейин бир неча кун давомида юқумли бўлиб қолади, шунинг учун қўлингизни совун ва алоҳида сочиқ билан ювиш соғайиб кетгандан кейин ҳам мантиқий бўлади, айниқса уйда болалар бўлса.