Гастроентерология: касалликлар, белгилар ва даволаш

Барретт қизилўнгач - пастки қизилўнгачнинг оддий скуамоз эпителийси ичак типидаги эпителий билан алмаштириладиган ҳолат. Бу ошқозоннинг кўп йиллик кислотали таркибига жавобан ҳимоя қилувчи қайта қуришдир: янги шиллиқ қават кислотага кўпроқ чидамли, аммо унинг ҳужайралари кейинги ўзгаришларга кўпроқ мойил бўлади. Вазиятнинг ўзи зарар кўрмайди ва ўзига хос белгиларга эга эмас, аммо у узоқ вақт давомида юрак уриши бўлган одамларда гастроскопия пайтида аниқланади. Барретт қизилўнгачининг аҳамияти шундаки, у саратондан олдинги ҳисобланади: қизилўнгачнинг аденокарсиномаси хавфи ортади, гарчи беморларнинг аксариятида ҳеч қачон ўсимта ривожланмайди. Шунинг учун рефлюксни даволаш ва мунтазам мониторинг қилиш керак.

АЛТ (аланин аминотрансфераза) ва АСТ (аспартат аминотрансфераза) жигар ҳужайралари ичида жойлашган ферментлардир, АСТ эса мушаклар ва юракда ҳам мавжуд. Ҳужайралар шикастланганда, ферментлар қонга чиқарилади ва уларнинг тестдаги даражаси ошади. Трансаминазларнинг кўтарилиши гастроентерологга ташриф буюришнинг энг кенг тарқалган сабабларидан биридир. Энг кўп учрайдиган сабаб - ортиқча вазн билан боғлиқ ёғли жигар касаллиги, шунингдек, спиртли ичимликлар, вирусли гепатит Б ва С, дори-дармонлар ва хун таквиелери. Баъзида АСТ жигар билан боғлиқ бўлмаган кучли жисмоний машқлардан кейин кўтарилади. Ўсиш даражаси, ферментларнинг нисбати ва бошқа кўрсаткичлар шифокорга сабабни топишга ёрдам беради.

Билирубин қизил қон ҳужайраларининг табиий парчаланиши пайтида ҳосил бўлган сариқ-жигарранг пигментдир. Жигар уни сафро билан ичакларга чиқариладиган шаклга айлантиради. Агар билирубин жуда кўп ишлаб чиқарилса, жигар уни қайта ишлашга вақт тополмайди ёки сафро нормал оқиши мумкин эмас, унинг қондаги даражаси кўтарилади ва сезиларли ўсиш билан сариқлик пайдо бўлади - терининг ва кўз оқларининг сарғайиши. Билирубиннинг кўтарилиши ташхис эмас, балки сигналдир: сабаб зарарсиз Гилберт синдроми, шунингдек, гепатит, ўт йўлидаги тош, гемолитик анемия ёки ўсма бўлиши мумкин. Тўғридан-тўғри ва билвосита фракцияларнинг нисбати ва бошқа кўрсаткичлар таҳлилни тўғри тушунишга ёрдам беради.

Ошқозон полиплари шиллиқ қаватнинг ўсиши бўлиб, улар кўпинча бошқа сабабга кўра амалга оширилган гастроскопия пайтида тасодифан топилади. Уларнинг аксарияти кичик, шикоят қилмайди ва хавфли эмас, лекин ҳар хил турдаги полиплар бошқача йўл тутиши мумкин. Гиперпластик полиплар сурункали яллиғланиш ва Ҳ. пйлори инфекцияси билан боғлиқ бўлиб, тубал без полиплари кўпинча кислотани камайтирадиган дориларни узоқ муддат қўллаш натижасида пайдо бўлади ва аденоматоз полиплар саратондан олдинги ҳисобланади ва олиб ташлашни талаб қилади. Турни ташқи кўринишга кўра аниқлаш мумкин эмас: жавоб фақат биопсия ёки олиб ташланганидан кейин гистологик текширув орқали берилади.

Ўт пуфаги полиплари - бу унинг ички деворидаги ултратовушда кўринадиган ва тананинг ҳолатини ўзгартирганда ҳаракат қилмайдиган ҳар қандай ўсиш. Уларнинг аксарияти ҳақиқий ўсмалар эмас, балки саратонга айланмайдиган сийдик пуфаги деворида холестерин тўпланиши (холестероз). Камроқ тез-тез учрайдиган ҳақиқий полиплар - аденомалар, вақт ўтиши билан ёмон хулқли бўлиши мумкин. Уларни ултратовуш ёрдамида ажратиш ҳар доим ҳам мумкин эмас, шунинг учун тактикалар ҳажми, шакли, ўсиш суръати ва хавф омиллари билан белгиланади: назорат ултратовуш ёрдамида кичик полиплар кузатилади ва катта ва ўсаётганлар ўт пуфаги билан бирга лапароскопик тарзда олиб ташланади.

Постколецистектомия синдроми - ўт пуфаги олиб ташланганидан кейин давом этадиган ёки пайдо бўладиган шикоятларнинг умумий номи: ўнг ҳипокондриюмда оғриқ, оғизда аччиқланиш, кўнгил айниши, шиширади, бўшашган ахлат. Бу ўз-ўзидан ташхис эмас, балки безовталик сабабини қўшимча излаш кераклиги ҳақидаги сигналдир. Тахминан баъзи беморларда шикоятлар дастлаб тошлар билан эмас, балки бошқа касаллик - гастрит, ошқозон яраси, рефлюкс ёки ирритабий ичак синдроми билан боғлиқ эканлиги маълум бўлди. Бошқаларида улар каналда қолган тошни, торайишни, сфинктернинг бузилишини ёки сафро кислоталари алмашинувининг ўзгаришини топадилар. Яхши хабар шундаки, аксарият ҳолларда сабабни топиш ва тузатиш мумкин.

Проктит - бу тўғри ичак шиллиқ қаватининг яллиғланиши. Бу ичак ҳаракати пайтида анус, шиллиқ ва қондаги ёниш ва оғриқлар билан намоён бўлади ва жуда характерли аломат - ёлғон чақириқлар, ичак доимий равишда бўшатишни сўраганда, аммо ахлат деярли йўқ. Сабаблари ҳар хил: ичак инфекциялари ва жинсий йўл билан юқадиган инфекциялар, яллиғланишли ичак касалликлари, тос аъзоларининг радиация терапияси, травма ва қон таъминоти бузилиши. Даволаш бутунлай сабабга боғлиқ, шунинг учун тасодифий шамларни танлашдан кўра, проктолог ва эндоскопия текшируви муҳим аҳамиятга эга. Нажасдаги қон ҳар доим ўсимтани истисно қилишни талаб қилади.

Псевдомембраноз колит - бу Слостридиоидес диффисиле бактерияси келтириб чиқарадиган йўғон ичакнинг оғир яллиғланиши. У ичакларда оз миқдорда бўлиши мумкин, аммо антибиотиклар рақобатдош микрофлорани йўқ қилганда тез кўпая бошлайди. Бактерия шиллиқ қаватига зарар этказадиган токсинларни чиқаради: унда характерли сарғиш конлар пайдо бўлади - псевдомембраналар. Асосий кўриниш - бу антибиотиклар курси пайтида ёки ундан кейин бир неча ҳафта давомида пайдо бўладиган, кўпинча қорин оғриғи ва иситма билан кечадиган кўп миқдорда сувли диарея. Вазият тиббий ёрдамни талаб қилади: диареяни тўхтатувчи дорилар билан ўз-ўзини даволаш хавфлидир.

Ошқозон саратони кўпинча ошқозон шиллиқ қаватининг ҳужайраларидан ривожланадиган хавфли ўсмадир. Касаллик ривожланиши учун йиллар керак бўлади: Ҳелисобастер пйлори томонидан қўзғатилган сурункали яллиғланиш шиллиқ қават атрофиясига, сўнгра ичак метаплазиясига ва дисплазияга олиб келади - ўсимта пайдо бўлади. Дастлабки босқичда ошқозон саратони деярли ҳеч қандай аломат бермайди ёки гастрит сифатида яширинади, шунинг учун у кўпинча кеч аниқланади. Агар эрта босқичда аниқланса, ўсимта ҳатто эндоскопик усулда, кесилмасдан ҳам олиб ташланиши мумкин ва прогноз жуда яхши. Ҳимоя қилишнинг асосий усуллари - Ҳ. пйлори билан даволаш ва ташвиш берувчи белгилар пайдо бўлганда ўз вақтида гастроскопия.

Жигар саратони малигн ўсимта бўлиб, кўпинча жигарнинг асосий ҳужайраларидан ўсадиган гепатоцеллюляр карсинома билан ифодаланади. Бу деярли ҳар доим ўзгарган тўқималарда пайдо бўлади: сироз, сурункали гепатит Б ва С, ёғли жигар касаллиги билан. Жигар сезиларли зарар билан ҳам узоқ вақт ишлайди, шунинг учун биринчи шикоятлар кеч пайдо бўлади ва баъзида касаллик сирознинг ёмонлашуви сифатида яширинади. Асосий амалий хулоса: хавф гуруҳидаги одамлар мунтазам равишда жигарнинг ултратовуш текширувидан ўтишлари керак, чунки топилган кичик ўсимтани тубдан даволаш мумкин, аммо ривожлангани анча қийин.