Психолог, психотерапевт ёки психиатр: кимга бориш ва Тошкентда мутахассисни қандай топиш
Учта ўхшаш сўз, улар ортида эса турли касблар, турли маълумот ва турли ваколатлар туради. Чалкашлик қимматга тушади: депрессияси бор одам ойлаб коучга қатнайди, бир неча суҳбат етарли бўлган киши эса мурожаат қилишдан умуман қўрқади. Ким нима билан шуғулланишини аниқлаб оламиз.
Ким ким
Психолог
Тиббий эмас, психологик маълумотга эга мутахассис. У тиббий ташхис қўймайди ва дори тайинламайди. Унинг соҳаси — консултация, муносабатлар, ўзини баҳолаш, куйиб битиш, йўқотишни бошдан кечириш, ота-она ва бола низолари устида ишлаш, оғир даврда қўллаб-қувватлаш. Психолог сўз ва тузилган услублар билан ишлайди. Мутахассисларни психология бўлимидан топиш мумкин.
Психотерапевт
Бу ерда икки маънони ажратиш муҳим. Тиббий тизимда психотерапевт — психотерапия бўйича тайёргарликдан ўтган шифокор; у терапияни ҳам олиб боради, дори ҳам тайинлайди. Шу билан бирга «психотерапевт» сўзи билан кўпинча муайян усул — когнитив-хулқий терапия, гешталт, схема-терапия бўйича қўшимча таълим олган психологлар ўзларини атайди. Бундай мутахассис самарали ишлайди, лекин дори ёзмайди. Шу боис ёзилаётгандаги биринчи савол: «Сизда тиббий маълумотми ёки психологикми?» Бу одобсизлик эмас, оддий аниқлаштириш. Бўлим — психотерапия.
Психиатр
Руҳий бузилишларни ташхислайдиган ва даволайдиган, жумладан дори билан даволайдиган шифокор. Унга ўрта ва оғир даражадаги депрессия, хавотир бузилишлари, ваҳима хуружлари, биполяр бузилиш, психозлар, оғир уйқусизлик, овқатланиш хулқи бузилишларида мурожаат қилишади. Мутахассислар — психиатрия бўлимида.
Оддий йўриқнома
| Вазият | Кимга |
|---|---|
| Ажралиш, низо, ишдаги инқироз, оғир кечинма | Психолог |
| Такрорланувчи сценарийлар, хавотир, узоқ давом этган тушкунлик | Психотерапевт |
| Туришга куч йўқ, уйқу ва иштаҳа йўқолган, ўлим ҳақидаги ўйлар | Психиатр, шошилинч |
| Юрак уриши ва ўлим қўрқуви билан кечадиган ваҳима хуружлари | Психиатр ёки психотерапевт |
| Боланинг хулқи ва ўқиши кескин ўзгарган | Психолог, зарурат бўлса психиатр |
Оддий қоида: одатий ҳаёт фаолияти — уйқу, иш, овқатланиш ва уйдан чиқа олиш — қанчалик кўп бузилган бўлса, маслаҳатчи эмас, шифокор шунчалик кўпроқ керак.
«Ҳисобга қўйиш» ҳақидаги афсона
Энг кўп учрайдиган тўсиқ — психиатрга боргандан кейин «ҳисобга қўйишади» ва бу иш, ҳуқуқ ҳамда чет элга чиқишни ёпади деган қўрқув. Аслида бошқача: маслаҳат ёрдами учун мурожаат, жумладан хусусий клиникага мурожаат — врачлик сири билан ҳимояланган оддий тиббий хизмат. Диспансер кузатуви — алоҳида механизм, у оғир сурункали ҳолатларда қўлланилади ва уйқусизлик ёки хавотир билан мурожаат қилиш факти билан ишга тушмайди.
Савол сиз учун принципиал бўлса, уни биринчи консултацияда тўғридан-тўғри беринг: қандай маълумотлар қайд этилади, кимга ва қайси ҳолатларда узатилиши мумкин. Шифокор жавоб бериши шарт ва бу ўринли савол.
Қачон тез бориш керак
- Яшашга арзимайди деган ўйлар ёки ўзига зарар етказиш режалари.
- Бир неча сутка давомида уйқунинг бутунлай йўқолиши.
- Овқатдан бош тортиш, тез вазн йўқотиш.
- Овозлар, кузатилаётган ёки таъқиб қилинаётгандек туйғу.
- Уйқусиз кўтаринкиликдан чуқур тушкунликка кескин ўтишлар.
- Икки ҳафта ва ундан узоқ вақт давомида оддий ишларни бажара олмаслик.
Биринчи банд — душанбагача кутмасдан, дарҳол мурожаат қилиш учун асос.
Мутахассисни қандай текшириш
- Асосий маълумот. Диплом ҳақида сўранг: тиббиёт олийгоҳими ёки психология факултетими. «Уч ойда коуч» курслари асосий маълумот ҳисобланмайди.
- Иш усули. Мутахассис қайси ёндашувда ишлашини номлай олиши ва нега у сизнинг вазифангизга мос келишини тушунтириши керак.
- Супервизия. Амалиётчи терапевтлар ҳолатларни мунтазам равишда тажрибалироқ ҳамкасби билан таҳлил қилади. Супервизия борлиги — яхши белги.
- Тушунарли келишув. Сеанс давомийлиги, частотаси, нархи, бекор қилиш ва махфийлик қоидалари биринчи учрашувда муҳокама қилинади.
- Ваъдаларнинг йўқлиги. «Беш сеансда даволайман», «хавотирни бутунлай олиб ташлайман» — касбий тил эмас.
Алоҳида белги: сизни психиатр консултациясидан қайтарадиган ёки тайинланган дориларни ташлашни маслаҳат берадиган мутахассис ўз ваколати доирасидан чиқяпти. Яхши психолог, аксинча, фақат суҳбат етмаслигини кўргач, ўзи шифокорга йўллайди.
Биринчи учрашувгача нима қилиш мумкин
Тана сабабларини истисно қилиш фойдали: темир ва Д витамини тақчиллиги, қалқонсимон без ишининг бузилиши, камқонлик ҳолсизлик, тушкунлик ва диққатнинг пасайишини беради — уларни депрессия деб қабул қилиш осон. Асосий таҳлилларни терапевт билан, гормонал бузилишга шубҳа бўлса эндокринолог билан муҳокама қилган маъқул. Сурункали уйқусизлик, бош оғриғи ва бош айланиши невролог кўригини ҳам талаб қилиши мумкин.
Муаммо қарамлик билан боғлиқ бўлса — алкогол, моддалар, қимор — профил йўналиш наркология бўлимида ва айнан ўша ердан бошлаган тўғри.
Бу қанча давом этади
Аниқ сўров билан психолог билан олиб бориладиган маслаҳат иши кўпинча 5–15 учрашувга сиғади. Барқарор ҳолатларда психотерапия ойлар олади. Депрессияни дори билан даволаш натижаси одатда қабулдан 3–4 ҳафта ўтгач баҳоланади — дорилар биринчи кундан ишламайди ва буни олдиндан билиш муҳим, акс ҳолда иккинчи ҳафтада «ёрдам бермаяпти» деб курсни ташлаб юбориш осон.
Энг муҳими — «унчалик жиддий эмасдек» туюлганда ҳам ёрдам сўраш мумкин. Бутунлай ёмон бўлгунча кутиш ҳеч қандай тиббий нуқтайи назардан талаб қилинмайди.
Яқин кишини қандай қўллаб-қувватлаш керак
Қариндошлар кўпинча нима дейишни билмайди ва довдираб энг ёмон ибораларни танлайди: «ўзингни қўлга ол», «бошқаларда бундан баттар», «шунчаки чалғи». Буларнинг бари айбдорлик ҳиссини кучайтиради ва одамни узоқлаштиради.
Бошқа нарса ишлайди. Ҳолатни реал деб тан олиш: «сенга оғир эканини кўряпман». Умумий «мурожаат қил» ўрнига аниқ ёрдам таклиф қилиш: клиникагача олиб бориш, қабулхонада бирга ўтириш, мутахассис топишга кўмаклашиш. Тез натижа талаб қилмаслик ва ҳар куни яхши бўлдими деб сўрамаслик. Одам даволанишни бошлаган бўлса, қўллаб-қувватлаш назорат эмас, хотиржам ҳозир бўлишни англатади.
Энг муҳими — яшашни истамаслик ҳақидаги гапларда тўғридан-тўғри савол беришдан қўрқмаслик керак. Бу ҳақда очиқ сўраш одамни ҳаракатга ундамайди, аксинча, кўпинча суҳбат ва ёрдам сари биринчи қадам бўлади.
Мақола маълумот учун ва мутахассис маслаҳатини алмаштирмайди. Психотроп дориларни ўзбошимчалик билан бошламанг ва бекор қилманг.