Буйрак коликаси

Буйрак санчиғи - бу буйраклардан сийдик чиқариш қийин ёки имконсиз бўлганда пайдо бўладиган аломатлар тўплами. Натижада, буйрак тос суяги сийдик билан тўлдирилади, унинг деворлари босим остида чўзилиб кетади, сийдик йўлларининг силлиқ мушаклари конвулсив равишда қисқаради, бу спазмларни келтириб чиқаради, тўқималар шиширади, буйракни таъминлайдиган қон томирлари тораяди ва буйрак кислород этишмаслигини бошдан кечиради, бу вазиятни янада кучайтиради. Одам ўткир оғриқни бошдан кечиради. Буйрак санчиғи пайтида оғриқ одам бошдан кечириши мумкин бўлган энг кучли оғриқлардан бири ҳисобланади ва таъсирнинг интенсивлиги ҳатто туғилишдан ҳам ошади.

Буйрак коликаси қандай ривожланади?

Ўткир босқич. Буйрак коликаси тўсатдан пайдо бўлади. Агар бемор бу вақтда ухлаётган бўлса, у оғриқдан уйғонади. Агар ҳушёр бўлса, бемор одатда буйрак коликаси пайдо бўлишининг аниқ вақтини номлаши мумкин. Буйрак санчиғининг пайдо бўлиши жисмоний фаолиятга боғлиқ эмас, лекин унинг пайдо бўлишига бир кун олдин маст бўлган катта ҳажмдаги суюқлик, диуретикларни қабул қилиш, одам бошдан кечирган стресс, нотекис йўл ёки бой овқат ёрдам бериши мумкин.

Оғриқ доимий бўлиб, вақт ўтиши билан кучайиши мумкин. Аста-секин, оғриқнинг интенсивлиги буйрак коликаси бошланганидан бир неча соат ўтгач, унинг апогейига қадар кучаяди. Оғриқ даражаси инсоннинг индивидуал сезувчанлигига, шунингдек, буйрак тос бўшлиғи ва уретердаги суюқлик босимининг ортиш тезлигига боғлиқ. Агар сийдик йўлларининг қисқариш частотаси ошса ва сийдикни ушлаб туришга олиб келадиган обструкция ҳаракат қилса, оғриқ кучайиши ёки қайтиши мумкин.

Доимий босқич. Оғриқ ўз чегарасига етганда, у узоқ вақт давомида шу даражада қолади. Одатда бемор учун жуда оғриқли бўлган бу босқич бир соатдан тўрт соатгача давом этади, аммо баъзи (хайриятки, жуда кам) ҳолларда у ўн иккигача давом этиши мумкин. Қоидага кўра, доимий босқичда беморлар шифокорга боришади ёки касалхонага боришади.

Парчаланиш босқичи. Ушбу даврда оғриқ бутунлай тўхтагунча камаяди ва одам ниҳоят ўзини яхши ҳис қилади. Оғриқ буйрак коликаси бошланганидан кейин исталган вақтда тўхташи мумкин.

Буйрак коликасининг белгилари

Ренал коликани бошқа касалликлардан келиб чиққан оғриқдан қандай ажратиш мумкин? Буйрак коликасининг энг муҳим белгиси оғриқнинг табиатидир. Буйрак коликаси билан оғриқ ҳар доим тўсатдан ва кескин равишда пайдо бўлади. Биринчидан, одам ён, пастки орқа ёки умуртқа поғонаси яқинидаги пастки қовурғалар соҳасида оғриқни ҳис қилади. Аста-секин оғриқ кучаяди, унинг локализацияси ўзгаради: дастлабки жойдан жинсий аъзоларга тушади ва тўғри ичак ва юқори оёқларга таъсир қилиши мумкин. Кўпинча, оғриқ қанчалик паст бўлса, у кучлироқ бўлади. Беморлар тез-тез ўткир ва кучли крамп ҳужумлари билан доимий оғриқни ҳис қилишларини айтишади. Бирор киши оғриқни бошдан кечирмайдиган позицияни топа олмайди ва ҳатто шифокор қабулида ҳам олдинга ва орқага юришга мажбур бўлади. Ва буйрак коликаси билан боғлиқ оғриқ узоқ давом этади; ҳужум уч соатдан ўн саккиз соатгача давом этиши мумкин.

Буйрак коликасига сабаб бўлган касалликка қараб, у билан бирга келадиган аломатлар фарқ қилиши мумкин. Қоидага кўра, беморларда сийдик чиқаришга тез-тез, жуда кам ёки умуман сийдик йўқлиги, сийдик пуфаги ва сийдик йўлларида кесиш оғриғи пайдо бўлади. Беморнинг оғзи қурийди, кўнгил айниши ва қайт қилиш ҳисси пайдо бўлади, лекин кўнгил айниши ҳам, қайт қилиш ҳам енгиллик келтирмайди. Босим кўтарилади, юрак уриши тезлашади. Ичакларда газларнинг тўпланиши натижасида қорин бўшлиғи шиширади, беморда дефекация қилиш истаги пайдо бўлади. Ҳарорат бироз кўтарилади ва одам совуқни ҳис қилиши мумкин.
Буйрак коликаси билан жуда кучли оғриқлар оғриқ шокининг ривожланишига олиб келиши мумкин. Беморнинг ранги оқариб кетади, юрак тезлиги пасаяди, терида совуқ тер пайдо бўлади.

Оғриқли ҳужум тугагандан сўнг, кўп миқдорда сийдик чиқарилади. Аммо сийдикда қон борлиги сабабли унинг ранги қизғиш бўлиши мумкин. Аммо сийдик оддий кўринса ҳам, микроскоп остида қон изларини аниқлаш мумкин.

Болаларда буйрак коликаси

Катталардан фарқли ўлароқ, ёш болаларда буйрак коликасидан оғриқ киндик ҳудудида сезилади. Ҳужум узоқ давом этмайди, 15-20 дақиқа, бола қўрқиб кетади, йиғлайди, қусади, тана ҳарорати бироз кўтарилади.

Ҳомиладор аёлларда буйрак коликаси

Сурункали касалликлар ҳомиладорлик даврида тез-тез кучаяди ва буйрак касалликлари бундан мустасно эмас. Қоида тариқасида, учинчи триместрда ҳомиладор аёлларда буйрак коликаси ривожланади. Оғриқ одатда пастки орқа томондан бошланади ва сон ва жинсий аъзоларга тарқалиши мумкин. Агар буйрак коликаси пайдо бўлса, сиз дарҳол шифокор билан маслаҳатлашингиз керак, чунки эрта туғилиш хавфи мавжуд.

Буйрак коликаси сабаблари

Буйрак коликасининг энг кенг тарқалган сабабларидан бири сийдик ўтишига механик тўсиқлардир. Кўп ҳолларда буйрак тошлари (тош) сийдик йўлига ёпишиб қолади. Пиелонефритда тош ўрнига сийдик йўллари яллиғланиш маҳсулотлари - шилимшиқ ёки йирингли пıҳтıлар, буйрак сил касаллигида эса ўлик тўқималар билан ёпилади. Нефроптоз, буйрак дистопияси, стриктуралар билан сийдик чиқариш канали буриши, эгилиши ёки унинг лüмени жуда кичик бўлиб, сийдик чиқариш қийин бўлади. Баъзида сийдик чиқариш каналини чимчилаш орқали ташқаридан таъсирланиши мумкин, буйраклар, сийдик йўллари, простата безининг ўсмалари, шунингдек жароҳат ёки жарроҳликдан кейин гематомалар.

Баъзида буйрак коликаси сийдик йўлларининг яллиғланиши туфайли юзага келади, масалан, гидронефроз, периуретерин, простатит ва бошқалар. Буйрак томирлари тромбози, буйрак инфаркти ва эмболия ҳам буйрак коликаси билан бирга бўлиши мумкин. Ва, албатта, бачадонда ҳомила ривожланишининг бузилиши натижасида келиб чиққан генитоурия тизимидаги туғма нуқсонлар ҳам буйрак коликаси ривожланишига ёрдам беради.

Қачон буйрак коликаси учун тиббий ёрдамга мурожаат қилиш керак

Буйрак санчиғининг дастлабки белгиларида (айниқса, у ўнг томонда пайдо бўлса) дарҳол тез ёрдам чақириш тавсия этилади, акс ҳолда буйракнинг ўлими, сурункали буйрак этишмовчилигининг пайдо бўлиши ва ҳатто одамнинг ўлими каби жиддий асоратлар хавфи юқори. Дори-дармонларни қабул қилмаслик тавсия этилади, чунки улар клиник кўринишни хиралаштириши ва шифокорга буйрак коликасига сабаб бўлган касалликни ташхислашига тўсқинлик қилиши мумкин.

Уролитиёз буйрак коликасининг энг кенг тарқалган сабабларидан бири сифатида

Уролитиёз (нефролитиаз ёки уролитиёз) аҳолининг 5 дан 15% гача бўлган кенг тарқалган касалликдир. Бу буйрак тошлари ёки тошлар туфайли юзага келади, агар улар тиқилиб қолса, буйракдан сийдик йўллари орқали тушса, одамда буйрак санчиғини келтириб чиқариши мумкин. ИСД жуда тез-тез такрорланади - беморларнинг умумий сонининг тахминан ярми, агар улар касалликнинг олдини олмаса, такрорий тош шаклланишига мойил. Тошлардан келиб чиққан буйрак санчиғининг 70% дан кўпроғи 20 ёшдан 50 ёшгача бўлган одамларда учрайди, эркакларда аёлларга қараганда тез-тез учрайди (2 дан 1 гача). Тошларнинг мумкин бўлган шаклланиши учун бир нечта шартлар мавжуд.

Улардан энг кенг тарқалганлари қуйидагилардир:

• Сийдик чиқаришнинг этарли эмаслиги. Агар бемор томонидан ишлаб чиқарилган сийдик миқдори кунига 1 литрдан ошмаса, сийдик кўпроқ консентрацияланади ва турғунлашиши мумкин, бу унинг эриган моддалар билан тўйинганлигига ва натижада тошларнинг пайдо бўлишига олиб келади.

• Гиперкалциурия. Унинг пайдо бўлиш сабаблари ҳали ўрганилмаган. Бу ҳолат калцийнинг қонга сингиши, қондаги калций даражасининг ошиши, Д гипервитаминози, гиперпаратироидизм, юқори протеинли диетани истеъмол қилиш ёки тизимли ацидознинг натижаси бўлиши мумкин, деб ишонилади. Гиперкалциурия сийдикнинг оксалатлар ва фосфатлар каби калций тузлари билан тўйинганлигини оширади, бу эса кристалларнинг шаклланишига олиб келади. Буйрак тошларининг тахминан 80% калцийни ўз ичига олади.

• Сийдикда сийдик кислотаси, оксалатлар, натрий урат ёки систин миқдорининг ошиши. Сийдик кислотаси тузлари бўлган тошлар буйраклардаги барча тошларнинг 5-10% ни ташкил қилади. Кўпинча сийдикнинг бу таркиби протеин, тузлар ва оксалат эстерлари (оксалатлар) кўп бўлган диета ёки ирсий касаллик туфайли ажралиб чиқади.

• ИНФЕКЦИОН. Бу карбамидни ажратувчи бактериялар (Протеус ёки Клебсиелла турлари) туфайли юзага келади. Улар сийдикда карбамидни парчалайди, шу билан аммиак ва фосфор концентрациясини оширади, бу эса тошларнинг шаклланиши ва ўсишига ёрдам беради. Ушбу турдаги тошлар аралаш деб аталади (чунки улар магний, аммоний ва калций фосфатларини ўз ичига олади).

• Сийдикда лимон кислотаси тузларининг (ситратлар) етарли даражада бўлмаслиги. Сийдикдаги ситратларнинг роли қон зардобидаги бикарбонатларнинг ролига ўхшайди. Улар сийдикнинг кислоталилигини пасайтиради, шунингдек, кристалларнинг ўсиши ва шаклланишини секинлаштиради. Сийдикдаги ситратларнинг оптимал даражаси 250 мг/л дан 300 мг/л гача.

• Семизлик, гипертония, қандли диабет. Бу касалликларнинг барчаси буйрак тошларининг шаклланишига ва натижада одамларда буйрак коликаси пайдо бўлишига ёрдам беради.

Буйрак коликасининг асоратлари

Тош йиғиш тизимидан ҳаракатланаётганда, у сийдик йўлига шикаст этказиши мумкин, бу эса ундаги стриктураларнинг шаклланишига ёрдам беради, уни блоклайди ва гидронефроз ва буйрак коликаси хуружини келтириб чиқаради, сийдик чиқариш перисталтикасининг тезлигини камайтиради ва буйраклардаги сийдикнинг қайтиши ва турғунлигига ёрдам беради. Бу, ўз навбатида, таъсирланган буйракда сийдикнинг гломеруляр филтрацияси тезлигининг пасайишига ва соғлом буйракка юкнинг ошишига олиб келади. Уретернинг тўлиқ блокланиши ўткир буйрак этишмовчилигига олиб келиши мумкин. Агар бир-икки ҳафта ичида даволанмаса, зарарни қайтариб бўлмайди. Бундан ташқари, сийдик пуфагининг ривожланиши билан буйрак косасининг ёрилиши хавфи мавжуд (сийдик псевдокистаси, сийдик толали капсула билан ўралган ва ўсимтага ўхшайди). Таъсирланган буйракка кирган инфекция янада кўпроқ ташвиш туғдириши мумкин, бу охир-оқибат обструктив пиелонефритга (буйрак санчиғининг умумий сонининг тўртдан бирида учрайди) ёки буйракларнинг йирингли яллиғланишига, пионефрозга олиб келади. Оғир ҳолатларда уросепсис ривожланиши мумкин, бу эса ўлимга олиб келиши мумкин.

Буйрак коликаси учун прогноз

Агар бемор буйрак коликасининг биринчи аломатлари пайдо бўлгандан кейин шифокор билан маслаҳатлашган бўлса ва уни келтириб чиқарган касаллик ҳеч қандай асоратланмаган бўлса, шартли равишда қулайдир. Акс ҳолда, ҳамма нарса касалликнинг оғирлигига, беморнинг ёшига ва ҳолатига боғлиқ.

Буйрак коликаси учун шошилинч касалхонага ётқизиш

Агар барча саъй-ҳаракатларга қарамай, буйрак санчиғининг оғриғини камайтиришнинг иложи бўлмаса, беморнинг иккала буйраги шикастланган ёки фақат биттаси бўлса, экссудат (яллиғланиш пайтида қон томирларидан тўқималарга кирадиган суюқлик) ёки гиперкалсемик инқироз бўлса, беморни шошилинч касалхонага юбориш керак.

Агар сийдик йўлини тўсиб қўядиган тош инфекцияланган бўлса, шошилинч даволаниш ҳам зарур. Бундай тош инфекция манбаи бўлиб хизмат қилади ва сийдикнинг турғунлигини келтириб чиқаради, бу эса беморнинг инфекцияга қандайдир тарзда қаршилик кўрсатиш имкониятини камайтиради. Қайта инфекцияни ва янги тошлар пайдо бўлишининг олдини олиш учун бундай тошларни дарҳол ва тўлиқ олиб ташлаш керак.

Буйрак коликасига сабаб бўлган касалликни даволаш

Буйрак коликасига сабаб бўлган касаллик ва беморнинг аҳволига қараб, шифокор томонидан индивидуал равишда танланади. Агар сабаб сийдик йўлларининг тиқилиб қолиши бўлса, обструкцияни дори-дармонлар билан олиб ташлаш мумкин (эриган ёки ўз-ўзидан чиқиб кетишга мажбур). Агар бунинг иложи бўлмаса, узоқдан зарба тўлқини литотрипсиси (зарба тўлқинлари обструкцияни йўқ қилади ва қолган майда зарралар ўз-ўзидан сийдик билан чиқарилади), контактли литотрипсия (эндоскоп ёрдамида тошни парчалаш) ёки тери орқали нефролитотрипсия (бу эрда эндоскоп терининг кесмаси орқали киритилади).

Агар буйрак санчиғи буйрак пролапсасида (нефроптоз) сийдик йўлининг буришиши натижасида юзага келса, касалликнинг дастлабки босқичларида беморга буйракнинг силжишининг олдини олиш учун бинт кийиш ва мушак рамкасини мустаҳкамлаш учун жисмоний машқлар билан шуғулланиш тавсия этилади. Агар бу чоралар ёрдам бермаса ёки вазият пелонефрит, тош ва артериал гипертензия билан мураккаблашса, буйрак жарроҳлик йўли билан ўз жойига қайтарилади.

Уретернинг стриктураси (каналнинг торайиши) фақат жарроҳлик йўли билан тузатилиши мумкин. Агар стриктура кичик бўлса, у эндоскопик жарроҳлик ёрдамида олиб ташланади. Агар қон томир сийдик пуфагига босим ўтказса, шифокор лапароскопик жарроҳлик пайтида сийдик чиқариш каналини кесиши, томирни орқа томонига силжитиши ва сийдик чиқариш каналини қайта тикиши мумкин. Агар таъсирланган жойлар жуда катта бўлса, кесиш мумкин бўлмаса, зарарланган бўлаклар беморнинг ўз ичак тўқималарининг бўлаклари билан алмаштирилади.

Қорин бўшлиғидаги ўсмалар учун, унинг оқибатларидан бири сийдик йўлларининг эгилиши ёки буралиши ва буйрак коликаси бўлса, жарроҳлик даволаш кўрсатилади. Агар ўсимта яхши бўлса, у ёмон хулқли бўлмаслиги учун олиб ташланади (яъни яхши хулқли ҳужайралар хатарга айланмаслиги учун). Катта ўсмалар учун жарроҳлик ва радиация терапиясининг комбинацияси қўлланилади ва агар саратонни жарроҳлик йўли билан олиб ташлаш мумкин бўлмаса, кимётерапия қўлланилади.

Буйрак коликасини реабилитация қилиш ва олдини олиш

Буйрак коликаси туфайли оғриқ хуружини йўқотиб, уни келтириб чиқарган касалликни даволашдан сўнг реабилитация жараёни бошланади. Унинг усули касалликнинг табиати, беморнинг ёши ва ҳолати, касалликнинг асоратлари ва организмдаги патологик ўзгаришлар мавжудлигига қараб, бемор учун шифокор томонидан танланади. Аммо генитоüринер тизимнинг ҳар қандай касалликлари учун йилига камида бир марта профилактик текширув учун урологга ташриф буюриш, сийдик синовини ўтказиш ва тос аъзоларининг ултратовуш текширувини ўтказиш тавсия этилади. Ўсимтани олиб ташлаган беморлар учун бу айниқса муҳимдир.

Ренал коликанинг янги ҳужумига олиб келиши мумкин бўлган тошларнинг қайта шаклланишининг олдини олишда парҳез муҳим рол ўйнайди. Унинг асосий шартларидан бири кунига камида 2,5 литр суюқлик ичишдир, бу сийдикдаги тузларнинг концентрациясини сезиларли даражада камайтириши мумкин. Қоидага кўра, диетада ҳайвонларнинг оқсиллари, ширинликлар, ёғлар ва туз истеъмоли камаяди. Буйракдаги тошларнинг турига қараб, шифокорингиз оксалатлар (ўрик, помидор, маккажўхори уни ва бошқаларда мавжуд) ёки пуринлар (пиво, дуккаклилар, жигар, хамиртуруш) каби ушбу турдаги тошларнинг шаклланишига ёрдам берувчи моддаларни ўз ичига олган озиқ-овқатларни чеклаши мумкин. Пиелонфрит билан оғриган беморга қизариб пишган, ёғли, пиширилган овқатлар, туз ва зираворлар кўп бўлган идишлар, шунингдек, янги нон истеъмол қилмаслик тавсия этилади.

Нефроптоз билан беморга диетага риоя қилиш тавсия этилади, шунда вазннинг кескин ўзгариши касалликнинг қайталанишига олиб келмайди, шунингдек, мушакларнинг рамкасини мунтазам машқлар билан мустаҳкамлайди. Одатда 7-сонли парҳезга риоя қилиш ва уни ўзингизга мос равишда созлаш тавсия этилади. Нефроптоз билан ёг ъэтишмаслиги янги буйрак пролапсасини ва бошқа буйрак коликасига олиб келмаслиги учун этарли миқдорда калория олиш муҳимдир.

Саволлар бўйича +(998 71) 140-03-03, +(998 71) 140-01-60 ва Тошкент ш., Учтепа тумани, 12-квартал, кўч. М. Шайхзода.